سنڌي سھرن ۽ لوڪ گيتن جو تاريخي پسمنظر!

سنڌ جي ڌرتيءَ تي جيڪڏھن ڪنھن کان پڇجي ته سنڌ جي سڃاڻپ ڪھڙي آھي، ته جواب رڳو اجرڪ، ٽوپي، موھن جي دڙي، شاھ لطيف جي بيتن يا سنڌو درياءَ تائين محدود نه رھندو؛ ڇو ته سنڌ جي اصل سڃاڻپ ان جي ماڻھن جي احساسن، رسمن، رواجن، محبتن، ڏکن، خوشين ۽ انھن سڀني جذبن ۾ سمايل آھي، جيڪي نسل در نسل زباني روايت وسيلي ھڪ دل کان ٻي دل تائين منتقل ٿيندا رھيا آھن. انھن ئي زنده روايتن مان سھرا، لاڏا ۽ ڳيچ سنڌ جي لوڪ ثقافت جو اھڙو انمول خزانو آھن، جن ۾ سنڌ جي عام ماڻھوءَ جي زندگيءَ جي خوشبو، عورت جي احساسن جي نرمي ۽ اجتماعي زندگيءَ جي رنگيني صاف نظر اچي ٿي.
سنڌ ۾ ڳيچ کي رڳو گيت سمجھڻ شايد ان جي وسيع معنوي حيثيت کي محدود ڪرڻ برابر آھي. ھي گيت ڪتابن جي صفحن کان وڌيڪ گھرن جي اڱڻن، اوطاقن، شادين جي منڊپڻن ۽ عورتن جي گڏجاڻين ۾ جنم وٺندا رھيا. ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جي لوڪ ادب بابت تحقيق موجب “ڳيچ، ڳيو يا ڳاوڻ” بنيادي طور عورتن جي ڳايل گيتن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آھي، جيڪي سنڌ جي ڳوٺن ۽ وسندين ۾ قديم زماني کان ڳايا ويندا رھيا آھن. تحقيق ۾ اھو به اشارو ملي ٿو ته ڪجھه ڳيچن جي اندروني مواد مان انھن جون پاڙون سومرا دور، يعني چوڏھين صديءَ کان اڳ واري سنڌ تائين پھچڻ جا امڪان نظر اچن ٿا.
اھوئي سبب آھي جو سھرا، لاڏا ۽ ڳيچ ڪنھن ھڪ شاعر، ڪنھن ھڪ دور يا ڪنھن ھڪ طبقي جي تخليق ناھن. انھن جو وڏو حصو بي نالي تخليقڪارن جي اجتماعي تخليقي ورثي طور اسان تائين پھتي آھي. ڪنھن ماءُ پنھنجي ڌيءَ لاءِ ھڪ مصرعو چيو، ڪنھن ڀيڻ پنھنجي ڀاءُ جي شاديءَ تي لفظ وڌا، ڪنھن ساھيڙي پنھنجي سھيلي جي خوشيءَ ۾ نئون ڳيچ ڳايو، پوءِ اھي لفظ ماڻھن جي زبان تي چڙھيا ۽ آھستي آھستي لوڪ ادب جو حصو بڻجي ويا.
اھڙي شاعريءَ جي وڏي خوبي اھا آھي ته ان جي تخليق لاءِ ڪنھن ادبي اداري، ڪتاب، رسالي يا ڇپائيءَ جي ضرورت نه ھئي، لوڪ پاڻ شاعر ھو، لوڪ پاڻ ڳائڻو ھو ۽ لوڪ ئي ان جو حافظ ھو.
سنڌ جي شاديءَ جي رسمن ۾ سھرا، لاڏا ۽ ڳيچ خاص اھميت رکن ٿا. شاديءَ جي مختلف مرحلن تي عورتون گڏ ٿي ڳائينديون، تاڙيون وڄائينديون، دهل يا ٻين مقامي سازن جي تال سان خوشيءَ جو اظھار ڪنديون ۽ ڪن موقعن تي گيت جا لفظ به موقعي ۽ مجلس مطابق تبديل ڪنديون رھيون آھن. جديد تحقيق ۾ به سنڌي شادين دوران ڳايل سھرن بابت اھو مشاھدو ملي ٿو ته ڳائڻ وارا ڪڏھن ڪنوار ۽ گھوٽ جا نالا يا خاندان جا حوالا شامل ڪري گيت کي ان خاص خاندان ۽ موقعي سان جوڙي ڇڏيندا آھن.
ھتي ئي سنڌي لوڪ گيت جي تخليقي قوت نظر اچي ٿي. لکيل شاعريءَ ۾ شاعر پنھنجي لفظن کي ھڪ مقرر صورت ڏئي ٿو، پر لوڪ گيت ھر ڀيري نئين صورتحال سان نئون رنگ اختيار ڪري سگھي ٿو. اڄ جنھن گيت ۾ ڪنھن گھوٽ جو نالو آھي، اھو سڀاڻي ڪنھن ٻئي گھوٽ جي نالي سان ڳائي سگھجي ٿو؛ لفظ ساڳيا ھجن ٿا، پر احساس ھر ڀيري نئون جنم وٺي ٿو.
سھرو رڳو گھوٽ جي ساراھ جو گيت ناھي؛ اھو خاندان جي خوشي، نئين زندگيءَ لاءِ دعائن، محبت، اميد ۽ سماجي تعلقن جو اظھار پڻ آھي. لاڏو خوشيءَ جي انھيءَ اجتماعي اظھار جو حصو آھي، جنھن ۾ شاديءَ جي ماحول کي وڌيڪ رنگين بڻايو ويندو آھي. جڏھن ته ڳيچ ھڪ وسيع تر لوڪ اصطلاح طور عورتن جي ڪيترن ئي موقعن سان لاڳاپيل گيتن لاءِ استعمال ٿيندو رھيو آھي. سنڌي لوڪ ادب جي درجي بنديءَ ۾ “ڳيچ” ۽ “سھرا ۽ لاڏا” الڳ موضوعن طور به محفوظ ڪيا ويا آھن.
انھن گيتن جي ھڪ ٻي اھم خصوصيت اھا آھي ته انھن ۾ سنڌ جي عورت جو اھو آواز محفوظ آھي، جيڪو روايتي تاريخ جي ڪتابن ۾ گھڻو ڪري نظر نٿو اچي. تاريخ جون وڏيون جنگيون، بادشاھتون، تخت ۽ تاج پنھنجي جاءِ تي، پر گھر جي اندر عورت جي دل ۾ جنم وٺندڙ خوشي، انتظار، جدائي، اميد، شاديءَ جي تياري ۽ نئين زندگيءَ بابت جذبا به سماج جي تاريخ جو حصو آھن.
سھرا ۽ ڳيچ انھن ئي جذبن جو زباني دستاويز آھن.
سنڌ جي ڳوٺاڻن سماجن ۾ عورتن جون گڏجاڻيون صرف تفريح جون محفلون نه ھيون. انھن گڏجاڻين ۾ سماجي رشتا مضبوط ٿيندا ھئا، نئين نسل کي رسمون ۽ روايتون سيکاريون وينديون ھيون ۽ ٻارن کان وٺي نوجوانن تائين پنھنجي ثقافتي سڃاڻپ منتقل ٿيندي ھئي. ھڪ پوڙھي عورت جڏھن ڳيچ جي شروعات ڪندي ھئي ته نوجوان عورتون ان جي مصرعن کي ورجائينديون ھيون؛ اھڙيءَ طرح ھڪ نسل جو حافظو ٻئي نسل تائين پھچندو ھو. ان لحاظ کان ڏٺو وڃي ته سنڌ جا سھرا، لاڏا ۽ ڳيچ زباني يونيورسٽي جيان رھيا آھن، جتي ڪتاب گھٽ ۽ حافظا وڌيڪ ھئا.
انھن گيتن ۾ سنڌ جي ٻوليءَ جو به وڏو خزانو محفوظ آھي. روزمره جا لفظ، پراڻا محاورا، رشتن جا نالا، لباس، زيور، کاڌا، رسمون، ڳوٺن جا حوالا، قدرتي منظر، گل، پکين جا نالا ۽ انساني جذبن جي اظھار جا ڪيترائي قديم طريقا انھن گيتن ۾ موجود آھن. انھيءَ ڪري لوڪ گيت صرف موسيقيءَ جو موضوع نه، پر لساني ۽ سماجي تحقيق جو اھم ذريعو پڻ آھن.
خاص ڳالھه اھا آھي ته سھرا ۽ لاڏا سنڌ جي مختلف علائقن ۾ ھڪ جھڙا نه رھيا آھن. لاڙ، وچولي سنڌ، ٿر، ڪوھستان ۽ ٻين علائقن ۾ مقامي لھجن، رسمن ۽ سماجي حالتن مطابق انھن جي لفظن، ڌنن ۽ انداز ۾ فرق نظر اچي ٿو. ٿري لھجي جا ڳيچ پنھنجي ماحول، ريگستاني زندگي ۽ مقامي ثقافت جا عڪس پيش ڪن ٿا. جڏھن ته ٻين علائقن جا ڳيچ پنھنجي مخصوص سماجي ۽ ثقافتي رنگ سان سامھون اچن ٿا. تحقيق ۾ سنڌي سان گڏ ٿري ۽ سرائيڪي لھجن ۾ ڳيچن جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. اھڙيءَ ريت سھرا ۽ لاڏا سنڌ جي اندر موجود ثقافتي رنگارنگيءَ کي به پاڻ ۾ سمائين ٿا.
انھن گيتن ۾ صرف خوشي ناھي، پر سماجي شعور به آھي. ڪيترن لوڪ گيتن ۾ خاندان جي عزت، رشتن جي اھميت، ماءُ پيءُ جي محبت، ڀائرن ۽ ڀينرن جو تعلق، نئين گھر جون اميدون ۽ عورت جي اندروني ڪيفيتون اھڙي انداز سان ظاھر ٿين ٿيون، جيڪي ڪنھن رسمي تقرير کان وڌيڪ اثرائتيون محسوس ٿين ٿيون. لوڪ ادب جي خوبي ئي اھا آھي ته اھو واعظ نٿو ڪري؛ اھو زندگيءَ کي ڳائي ٻڌائي ٿو.
وقت سان گڏ انھن روايتن تي جديديت جو اثر ضرور پيو آھي. اڳ شادين ۾ رات دير تائين عورتن جون گڏجاڻيون ٿينديون ھيون، مقامي ساز وڄندا ھئا ۽ ڪيترائي گيت زباني طور ڳايا ويندا ھئا. ھاڻي شادين جي مختصر ٿيندڙ رسمن، جديد موسيقي، ڊي جي ڪلچر، موبائل فون ۽ شھري طرز زندگيءَ سبب روايتي ڳيچن ۽ سھرن جي ڪيترين ئي صورتن ۾ گھٽتائي محسوس ٿئي ٿي. سنڌي ثقافت بابت موجود مطالعي ۾ پڻ اھو مشاھدو ملي ٿو ته شھرن ۾ روايتي رسمن سان گڏ انھن جي موسيقيءَ جا انداز برقرار ته آھن، پر انھن جي صورت تبديل ٿي رھي آھي، پر تبديليءَ جو مطلب ھميشه خاتمو ناھي.
جيڪڏھن نئين نسل کي پنھنجي لوڪ ورثي سان ڳنڍيو وڃي، پراڻن ڳيچن کي گڏ ڪري لکيو وڃي، بزرگ عورتن کان روايتي گيت رڪارڊ ڪرايا وڃن، انھن جا مختلف علاقائي روپ محفوظ ڪيا وڃن ۽ اسڪولن، يونيورسٽين، ادبي ادارن ۽ ثقافتي تنظيمن وسيلي انھن تي تحقيق ٿئي ته ھي ورثو نئين صورت ۾ ٻيھر جيئرو ٿي سگھي ٿو.
اسان وٽ افسوس سان ڪيترائي اھڙا گيت آھن، جيڪي انھن عورتن سان گڏ خاموش ٿي ويا، جن کي اھي ياد ھئا، نه انھن جو نالو لکيو ويو، نه ڳوٺ جو حوالو محفوظ ٿيو ۽ نه ئي انھن جي آواز جي ڪا رڪارڊنگ رھي. ھڪ عورت وئي ته ان سان گڏ ڪيترائي مصرعا، ڌنون ۽ ثقافتي يادون به ھليون ويون. ان ڪري اڄ ضرورت ان ڳالھه جي آھي ته لوڪ ادب کي صرف ماضيءَ جي شيءِ نه، پر مستقبل جي ذميواري سمجھيو وڃي.
اسان جيڪڏھن پنھنجي ثقافت کي صرف ثقافتي ميلن، اجرڪن ۽ اسٽيج جي پروگرامن تائين محدود رکيوسين ته ثقافت جو ھڪ وڏو حصو اسان جي ھٿن مان نڪري ويندو. ثقافت تڏھن زنده رھندي، جڏھن اھا گھرن ۾ ڳالھائي ويندي، ٻارن کي ٻڌائي ويندي، شادين ۾ ڳائي ويندي ۽ نئين نسل پنھنجي وڏڙن جي آواز ۾ پنھنجو ماضي ٻڌندي. سنڌ جا سھرا، لاڏا ۽ ڳيچ اصل ۾ سنڌ جي اجتماعي روح جا گيت آھن. انھن ۾ ڪنھن ھڪ ماڻھوءَ جي ڪھاڻي نه، پر نسلن جي ڪٿا سمايل آھي. انھن ۾ سنڌ جي عورت جو آواز آھي، ڳوٺ جي اڱڻ جي خوشبو آھي، ماءُ جي دعا آھي، ڀيڻ جي محبت آھي، سھيليءَ جي شرارت آھي، نئين گھر جي اميد آھي ۽ صدين جي ثقافتي يادگيري آھي. ھي گيت جڏھن ڪنھن شاديءَ جي اڱڻ ۾ گونجن ٿا ته لڳي ٿو ڄڻ ماضي حال سان ڳالھائي رھيو ھجي ۽ شايد اھوئي لوڪ گيت جو سڀ کان وڏو ڪمال آھي ته ھو وقت کي مات ڏئي ڇڏيندو آھي. بادشاھ بدلجي وڃن ٿا، حڪومتون ختم ٿي وڃن ٿيون، شھرن جون شڪليون تبديل ٿي وڃن ٿيون، لباس بدلجي وڃن ٿا، شاديءَ جا انداز جديد ٿي وڃن ٿا، پر جيڪڏھن ڪنھن پوڙھي ماءُ جي زبان تي صدين پراڻو ڳيچ اڄ به زنده آھي ته سمجھڻ گھرجي ته سنڌ جي ثقافت اڃان ساھ کڻي رھي آھي. تنھنڪري سھرا، لاڏا ۽ ڳيچ صرف شاديءَ جا گيت نه آھن؛ اھي سنڌ جي لوڪ تاريخ جا زنده ورق آھن، جن کي پڙھڻ لاءِ اکين کان وڌيڪ دل ۽ ٻڌڻ لاءِ ڪنن کان وڌيڪ احساس گھرجن. اسان جو فرض آھي ته انھن ورقن کي وقت جي ڌوڙ ۾ لٽجڻ نه ڏيون، ڇو ته جنھن قوم پنھنجا لوڪ گيت وڃائي ڇڏيا، تنھن پنھنجي اجتماعي يادگيريءَ جو ھڪ وڏو حصو وڃائي ڇڏيو ۽ سنڌ جا اھي گيت، جيڪي صدين کان عورتن جي آوازن ۾ سفر ڪندا اسان تائين پھتا آھن، اسان کان اھو سوال ضرور ڪن ٿا، ڇا اسان انھن کي پنھنجي ايندڙ نسل تائين به پھچائي سگھداسين؟
***