ڇا اسين واقعي بيٺڪيت کان آزاد ٿي چڪا آهيون؟

اڄ جي علمي ۽ فڪري دنيا ۾ هڪ لفظ تمام گهڻو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو: “ڊي ڪالونائيزيشن” يا “نوآبادياتي اثرن کان آزادي.” يونيورسٽين جي سيمينارن، علمي جرنلن، تحقيقي مقالن ۽ دانشورن جي بحثن ۾ هي اصطلاح وڏي جوش سان استعمال ٿيندو آهي. ڪيترائي مفڪر اهو دليل ڏين ٿا ته صدين تائين جاري رهندڙ سامراجي غلبي کانپوءِ هاڻي وقت اچي ويو آهي ته اڳوڻيون نوآبادياتي قومون پنهنجو علم، پنهنجو فڪر، پنهنجو ثقافتي شعور ۽ پنهنجي سڃاڻپ ٻيهر حاصل ڪن. هي ڳالهه ٻڌڻ ۾ انتهائي دلڪش لڳي ٿي، ڇو ته اهو خيال انساني وقار، آزادي ۽ خودمختياري سان ڳنڍيل آهي، پر جڏهن ان ڳالهه کي ٿورو گهرو ٿي سوچجي ٿو ته هڪ ڏکيو ۽ ڪڏهن ڪڏهن تڪليف ڏيندڙ سوال اڀري ٿو: ڇا اسان واقعي نوآبادياتي اثرن کان آزاد دنيا ۾ رهون ٿا، يا “مڪمل ڊي ڪالونائيزڊ دنيا” رڳو هڪ فڪري تصور آهي جيڪو حقيقت کان گهڻو پري آهي؟ ويهين صديءَ جي وچ ڌاري جڏهن ايشيا، آفريڪا ۽ لاطيني آمريڪا جون ڪيتريون قومون سياسي آزادي حاصل ڪرڻ لڳيون ته دنيا ۾ هڪ نئين اميد جنم ورتو. برطانيا، فرانس، اسپين ۽ پرتگال جهڙن سامراجي ملڪن جون وڏيون سلطنتون آهستي آهستي ٽٽڻ لڳيون. هندستان، پاڪستان، انڊونيشيا، گهانا، ڪينيا ۽ ڪيترن ٻين ملڪن آزاديءَ جو جهنڊو بلند ڪيو. ان وقت ماڻهن کي لڳو ته هاڻي نوآباديات جو دور ختم ٿي ويو آهي ۽ نيون آزاد قومون پنهنجي قسمت پاڻ ٺاهينديون، پر تاريخ سدائين ايتري سادي نه هوندي آهي. سياسي آزاديءَ جو مطلب اهو نه هوندو آهي ته نوآبادياتي اثر مڪمل طور ختم ٿي وڃن. ڪيترن ئي ملڪن ۾ اهي اثر نون روپن ۾ زنده رهيا. حڪمراني جا ادارا، عدالتي نظام، تعليمي ڍانچا، سرڪاري ٻوليون، اقتصادي پاليسيون ۽ انتظامي طريقا گهڻو ڪري انهن ئي نمونن تي قائم رهيا جيڪي نوآبادياتي دور ۾ ٺهيا هئا. نتيجي طور ڪيترن دانشورن اهو خيال پيش ڪيو ته جيتوڻيڪ “ڪالونيلزم” يعني سامراجي حڪمراني ختم ٿي چڪي آهي، پر “ڪالونيئلٽي” يعني سامراجي سوچ ۽ طاقت جا ڍانچا اڃان به موجود آهن.
ان بحث کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۾ ڪيترن مشهور مفڪرن جو وڏو ڪردار رهيو. ادب ۽ سماجيات جي ميدان ۾ ايڊورڊ سعيد، گائتري چڪروتي اسپيواڪ ۽ هومي ڀابها جهڙن مفڪرن اهو ڏيکاريو ته نوآبادياتي طاقت صرف فوجي يا سياسي ڪنٽرول ذريعي نه هلندي هئي، پر اها ماڻهن جي ذهنن، ٻولين، ڪهاڻين ۽ علمي نظامن ذريعي به ڪم ڪندي هئي. انهن دليل ڏنو ته سامراجي دور ۾ اهڙيون روايتون پيدا ڪيون ويون جن ذريعي مغرب پاڻ کي “مهذب” ۽ ٻين قومن کي “پٺتي پيل” طور پيش ڪيو. هي علمي بحث يقينن اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اهو اسان کي طاقت، علم ۽ ثقافت جي پيچيده رشتن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو، پر ساڳئي وقت جڏهن اسان پنهنجي روزمره زندگيءَ ڏانهن نظر وجهون ٿا ته ڊي ڪالونائيزيشن جو تصور ڪافي پيچيده لڳڻ لڳي ٿو. اسان جي شهرن کي ڏسو. وڏيون عمارتون، ڪنڪريٽ جا پل، بجلي جا نظام، صاف پاڻي جا نيٽ ورڪ ۽ جديد ٽرانسپورٽ جا رستا. اهي سڀ شيون صديون لڳي ٺهنديون رهيون آهن. انجنيئرنگ، سائنس ۽ صنعت جي ترقيءَ سان گڏ دنيا جي مختلف ملڪن هڪ ٻئي کان سکيو آهي. جيڪڏهن ڪو ماڻهو چوي ته اهي سڀ شيون “نوآبادياتي اثر” آهن ۽ انهن کي رد ڪرڻ گهرجي، ته پوءِ ڇا اسان کي پنهنجن شهرن کي ڇڏي پراڻن ڳوٺاڻن طريقن ڏانهن موٽڻ گهرجي؟ ٽرانسپورٽ جو مثال وٺو. اڄ اسان ڪار، بس، ٽرين ۽ جهاز ذريعي هزارين ڪلو ميٽر سفر چند ڪلاڪن ۾ ڪري سگهون ٿا، پر جيڪڏهن ڪو سختي سان اهو دعويٰ ڪري ته جديد ٽيڪنالاجي مغربي اثر آهي جنهن کي رد ڪرڻ گهرجي ته پوءِ ڇا اسان کي وري گهوڙن، گڏهن ۽ اٺن تي سفر ڪرڻ گهرجي؟ يقينن ڪوبه ماڻهو اهڙو خيال عملي طور قبول نه ڪندو. اهوئي تضاد ثقافتي زندگيءَ ۾ به نظر اچي ٿو. ڪرڪيٽ، فٽبال ۽ هاڪي جهڙيون رانديون تاريخي طور سامراجي دور سان ڳنڍيل هيون، پر اڄ اهي راندين سڄي دنيا ۾ ماڻهن جي جذبات جو حصو بڻجي چڪيون آهن. پاڪستان، ڀارت، آسٽريليا، انگلينڊ يا ڏکڻ آفريڪا ۾ ڪرڪيٽ جا ميچ ٿين ته اسٽيڊيم ماڻهن سان ڀرجي ويندا آهن. نوجوان رانديگر قومي ٽيم ۾ شامل ٿيڻ جو خواب ڏسندا آهن، جيڪو راند ڪڏهن سامراجي فوجين ۽ آفيسرن کي وندرائڻ لاءِ کيڏي ويندي هئي، اها اڄ قومي سڃاڻپ جو حصو بڻجي چڪي آهي. تعليم جو شعبو به هن بحث ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. پاڪستان سميت ڪيترن ملڪن ۾ والدين پنهنجي ٻارن کي بهتر تعليم ڏيڻ لاءِ وڏيون قربانيون ڏين ٿا. انگريزي ميڊيم اسڪول، جديد نصاب ۽ بين الاقوامي معيار جي تعليم کي ترقيءَ جي ڪنجي سمجهيو وڃي ٿو. ڪيترائي نقاد چون ٿا ته اهو “لساني سامراج” آهي، پر عام ماڻهو لاءِ اهو معاملو عملي ضرورتن سان جڙيل آهي. عالمي مارڪيٽ ۾ ڪم ڪرڻ، جديد سائنس کي سمجهڻ ۽ بين الاقوامي رابطا قائم ڪرڻ لاءِ عالمي ٻولين جو ڄاڻڻ لازمي ٿي پيو آهي. سائنس ۽ تحقيق جو دنياوي نظام پڻ سرحدن کان مٿانهون آهي. هڪ ملڪ ۾ ٿيل طبي تحقيق ٻئي ملڪ ۾ هزارين زندگيون بچائي سگهي ٿي. ڪمپيوٽر سائنس ۾ ٿيندڙ نيون ايجادون دنيا جي هر ڪنڊ تائين پهچي وڃن ٿيون. جيڪڏهن علم کي صرف مقامي دائري ۾ قيد ڪيو وڃي ته پوءِ ترقيءَ جو سفر سست ٿي ويندو. هاڻي ته ٽيڪنالاجي هڪ نئين دور ۾ داخل ٿي چڪي آهي. اسمارٽ فون، انٽرنيٽ ۽ مصنوعي ذهانت جهڙيون ايجادون انسان جي زندگي کي مڪمل طور تبديل ڪري رهيون آهن. هڪ ڳوٺ ۾ ويٺل شاگرد دنيا جي بهترين يونيورسٽين جا ليڪچر آن لائين ٻڌي سگهي ٿو. ڪاروبار ڪندڙ ماڻهو پنهنجي پيداوار کي عالمي مارڪيٽ تائين پهچائي سگهي ٿو. خاندان جا فرد جيڪي مختلف ملڪن ۾ رهن ٿا، اهي وڊيو ڪال ذريعي هڪ ٻئي سان ڳالهائي سگهن ٿا. اهو سڀ ڪجهه ڏسي اهو سوال وڌيڪ پيچيده ٿي وڃي ٿو ته ڇا جديد دنيا کي صرف سامراجي ورثي جي نظر سان ڏسڻ درست آهي؟ حقيقت اها آهي ته جديديت ڪيترن ملڪن ۽ ثقافتن جي گڏيل ڪوششن جو نتيجو آهي. هڪ اسمارٽ فون ۾ استعمال ٿيندڙ ٽيڪنالاجي آمريڪا، جاپان، ڪوريا، چين، يورپ ۽ ٻين ڪيترن ملڪن جي سائنسدانن جي گڏيل محنت جو نتيجو آهي. اڄ جي دنيا کي جيڪڏهن غور سان ڏٺو وڃي ته اها خالص ثقافتن بدران “ثقافتي ميلاپ” جي دنيا آهي. وڏن شهرن ۾ ماڻهو مختلف ملڪن جي کاڌن جو مزو وٺن ٿا، عالمي موسيقي ٻڌن ٿا، مختلف ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ بين الاقوامي فيشن اختيار ڪن ٿا. ثقافتون هڪ ٻئي سان مسلسل رابطو رکن ٿيون ۽ هڪٻئي کان متاثر ٿين ٿيون.
ان ڪري اهو تصور ته ڪا ثقافت مڪمل طور “خالص” آهي ۽ ان تي ڪڏهن به ٻاهرين اثر نه پيو آهي، گهڻو ڪري هڪ افسانوي خيال آهي. انساني تاريخ ٻڌائي ٿي ته قومون سدائين هڪٻئي سان واپار، سفر ۽ علمي رابطن ذريعي سکنديون رهيون آهن. عربي دنيا مان رياضي جا اصول يورپ تائين پهتا، چين مان ڪاغذ ٺاهڻ جي ٽيڪنالاجي دنيا ۾ پکڙجي وئي ۽ هندستان مان انگن جو نظام عالمي سائنس جو حصو بڻجي ويو. اهو به صحيح آهي ته مقامي ٻولين، روايتن ۽ ثقافتي ورثي جي حفاظت ضروري آهي. جيڪڏهن هڪ قوم پنهنجي تاريخ، پنهنجي ادب ۽ پنهنجي زبان کي وساري ڇڏي ته اها پنهنجي سڃاڻپ وڃائي ويهندي، پر ثقافتي تحفظ جو مطلب اهو نه آهي ته اسان پاڻ کي دنيا کان الڳ ڪري ڇڏيون. زنده ثقافتون هميشه سکڻ ۽ بدلجڻ لاءِ تيار رهنديون آهن. تاريخ جا وڏا علمي انقلاب به مختلف ثقافتن جي رابطن مان پيدا ٿيا آهن. ڇپائي جي ٽيڪنالاجي جي ايجاد، سائنسي انقلاب ۽ جديد طب جي ترقي سڀ اهڙيون مثالون آهن جتي مختلف قومن جي علمي روايتن گڏجي نيون راهون کوليون. ان ڪري جديد دنيا کي صرف سامراجي سازش طور ڏسڻ شايد مڪمل تصوير پيش نٿو ڪري. جديديت کي هڪ گڏيل انساني منصوبي طور به ڏسي سگهجي ٿو. هڪ اهڙو منصوبو جنهن جو مقصد زندگي کي وڌيڪ آسان، محفوظ ۽ باوقار بڻائڻ آهي. البته ان جو مطلب اهو هرگز نه آهي ته دنيا مڪمل طور منصفاڻي ٿي چڪي آهي. اقتصادي ناانصافي، سياسي طاقت جو عدم توازن ۽ ثقافتي حاشيه نشيني اڄ به موجود آهن. ڪيترائي غريب ملڪ عالمي نظام ۾ اڃان به پوئتي رهجي ويا آهن. ان ڪري سماجي انصاف لاءِ جدوجهد اڃان به جاري رهڻ گهرجي، پر شايد اصل چئلينج اهو نه آهي ته جديد دنيا کي مڪمل طور رد ڪيو وڃي، پر اهو آهي ته ان کي وڌيڪ انسان دوست بڻايو وڃي. ٽيڪنالاجي، علم ۽ عالمي نظام مان فائدو هر انسان تائين پهچڻ گهرجي. ان لحاظ سان شايد اهو چوڻ وڌيڪ حقيقت پسنداڻه ٿيندو ته “مڪمل ڊي ڪالونائيزڊ دنيا” اڃان تائين هڪ فڪري خواهش آهي، نه ته موجوده حقيقت. اسان جي زندگيون عالمي علم، ٽيڪنالاجي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍيل آهن. سوال اهو نه آهي ته اسان ماضي جي اثرن کي مڪمل طور ختم ڪري سگهون ٿا يا نه، پر اهو آهي ته اسان انهن اثرن کي ڪيئن نئين معنيٰ ڏئي سگهون ٿا. جيڪڏهن انسان وٽ دانائي هجي ته هو تاريخي ورثي کي تڪرار بدران تعاون جي بنياد بڻائي سگهي ٿو. انسانيت جي حقيقي ترقي تڏهن ممڪن ٿيندي جڏهن سائنس، علم ۽ ٽيڪنالاجي کي ڪنهن هڪ تهذيب جي ملڪيت نه سمجهيو وڃي، پر سڄي انسانيت جي گڏيل ميراث طور قبول ڪيو وڃي ۽ شايد اهوئي مستقبل جو رستو آهي. اهڙو رستو جتي مقامي ثقافتون پنهنجي سڃاڻپ سان گڏ زنده رهن، پر ساڳئي وقت عالمي علمي ۽ سائنسي سفر ۾ به ڀاڱيدار بڻجن. اهڙي دنيا ۾ نه ته سامراج جي تنگ نظري هوندي ۽ نه ئي ثقافتي تنگدلي، پر هڪ اهڙو انساني شعور هوندو جيڪو رنگا رنگي رخن کي طاقت سمجهي ۽ ترقي کي گڏيل منزل. شايد ان سوال جو سڀ کان ايماندار جواب اهو آهي ته اسان نه مڪمل طور نوآبادياتي دنيا ۾ رهون ٿا ۽ نه ئي مڪمل طور آزاد دنيا ۾. اسان هڪ اهڙي دنيا ۾ رهون ٿا جتي ماضي جا اثر، حال جون ضرورتون ۽ مستقبل جون اميدون گڏجي هڪ نئون انساني منظرنامو ٺاهين ٿيون ۽ شايد اسان جي ذميواري به اهائي آهي ته ان منظرنامي کي وڌيڪ منصفاڻو، وڌيڪ روشن ۽ وڌيڪ انسان دوست بڻايون.