گلوبل وارمنگ هڪ عالمي آفت جنهن کان بچاءُ لاءِ اڄ تياري ڪرڻي پوندي

موسمياتي بحران هاڻي ان ڳالهه جي رڳو اڳڪٿي يا خبرداري ناهي ته مستقبل ۾ ڇا ٿي سگهي ٿو، پر اهو هن وقت، دنيا جي مختلف کنڊن ۾ تقريبن هڪ ئي وقت ٿي رهيو آهي. 2026ع دوران دنيا تباهه ڪندڙ ٻوڏن، غير معمولي گرمي، وڏي پيماني تي لڳندڙ جهنگلاتي باهين، ڏڪار، گليشيئرن ۽ برف جي تيزيءَ سان گهٽجڻ، شديد طوفانن، فصلن جي نقصان، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ وڏي پيماني تي ماڻهن جي بي گهر ٿيڻ جا واقعا ڏٺا آهن. تازي ۽ انتهائي ڳڻتيءَ واري خبرداري پاڻ سمنڊن مان اچي رهي آهي. 22 آگسٽ 2026ع تي دنيا جي سمنڊن جي سطح جو عالمي سراسري گرمي پد تقريبن 21.1°C تائين پهچي ويو، جيڪو نئون روزاني رڪارڊ آهي ۽ مارچ 2024ع ۾ قائم ٿيل اڳوڻو رڪارڊ ٽوڙي ڇڏيو. هن رڪارڊ جو وقت خاص طور تي ڳڻتيءَ جوڳو آهي. ڇاڪاڻ ته عام طور تي سمنڊن جو گرمي پد هر سال ڪجهه مهينا اڳ پنهنجي بلند ترين سطح تي پهچندو آهي. ڪوپرنيڪس موجب، هن صورتحال تي ڊگهي عرصي کان انسانن سبب ٿيندڙ عالمي گرمي ۽ ترقي ڪندڙ ايل نينو ٻنهي جو گڏيل اثر آهي. ورلڊ ميٽيورولوجيڪل آرگنائيزيشن (WMO) اڳ ئي تصديق ڪري چڪي آهي ته 2015ع کان 2025ع تائين جا يارهن سال رڪارڊ ڪيل تاريخ جا سڀ کان وڌيڪ گرم سال رهيا آهن. جڏهن ته 2025ع جو عالمي گرمي پد 1850ع کان 1900ع واري سراسري جي ڀيٽ ۾ تقريبن 1.43°C وڌيڪ رهيو.
هيٺ 2026ع ۾ خاص طور تي موجوده اونهاري دوران، سامهون آيل ڪجهه انتهائي اهم موسمياتي ۽ شديد موسم وارن واقعن جو جائزو پيش ڪجي ٿو.
1. پاڪستان: مون سون جون ٻوڏون، اوچتيون ٻوڏون ۽ شهري ٻوڏ: پاڪستان هڪ ڀيرو ٻيهر تباهه ڪندڙ مون سون جي موسم کي منهن ڏئي رهيو آهي. 26 جون 2026ع کان شروع ٿيندڙ شديد برساتن سبب ملڪ جي مختلف علائقن ۾ جاني نقصان، زخمي ٿيڻ جا واقعا، اوچتيون ٻوڏون، شهري ٻوڏ ۽ لينڊ سلائيڊنگ ٿي چڪي آهي. آگسٽ جي شروعات تائين فوت ٿيل ماڻهن جو ڄاڻايل انگ 136 تائين پهچي چڪو هو، جڏهن ته وڌيڪ برساتن جو امڪان پڻ ظاهر ڪيو ويو هو. خطرو خيبر پختونخواهه ۽ گلگت بلتستان جي جبلن وارن علائقن کان وٺي پنجاب ۽ سنڌ تائين پکڙيل آهي. پاڪستان جي آفتن کي منهن ڏيندڙ ادارن بار بار اوچتين ٻوڏن، شهري ٻوڏ ۽ لينڊ سلائيڊنگ بابت خبردار ڪيو آهي.
اسلام آباد، راولپنڊي: اسلام آباد ۽ راولپنڊي جا جاڙا شهر هن موسمياتي بحران جي هڪ انتهائي طاقتور علامت بڻجي ويا آهن. شديد مون سون برساتن سبب روڊن ۽ هيٺانهين وارن علائقن ۾ بار بار پاڻي بيهجي ويو، جڏهن ته ليه نالو راولپنڊي لاءِ سنگين ٻوڏ جو خطرو بڻجي ويو. هن صورتحال جي اهميت رڳو هڪ برساتي واقعي تائين محدود ناهي. اسلام آباد ۽ راولپنڊي وڏا شهري مرڪز آهن، جتي وسيع تعمير ٿيل سطحون، نيڪال جي محدود سهولتون ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ آبادي موجود آهي. جڏهن غير معمولي شدت سان برسات پوي ٿي ته ٿوري ئي وقت ۾ پاڻيءَ جو تمام وڏو مقدار گڏ ٿي وڃي ٿو.
موسمياتي آفتن جا ذميوار آهن: پاڪستان تاريخي عالمي گرين هائوس گيسن جي اخراج ۾ تمام ننڍو حصو رکي ٿو، پر ان هوندي به موسمياتي شدت وارن واقعن کان وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن مان هڪ آهي. پاڪستان ۾ بار بار ايندڙ ٻوڏون ان وڏي ناانصافي کي ظاهر ڪن ٿيون، جنهن ۾ فضا ۾ ڪاربان جو وڏو حصو تاريخي طور پيدا ڪندڙ ملڪ ۽ ان جا وڌندڙ نتيجا ڀوڳيندڙ ملڪ هڪ جهڙا نه آهن.
2. ڀارت-آسام جون تباهه ڪندڙ ٻوڏون: ڀارت ۾ 2026ع جي مون سون دوران سال جي سڀ کان تباهه ڪندڙ ٻوڏن مان هڪ ڏسڻ ۾ آئي. آسام ۾ گذريل ڇهن ڏهاڪن جي بدترين ٻوڏ آئي، جنهن دوران جولاءِ ۾ 100 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ۽ 700,000 کان وڌيڪ ماڻهو بي گهر ٿيا. 2,600 کان وڌيڪ ڳوٺ ٻوڏ هيٺ اچڻ جا اطلاع مليا. 18 آگسٽ تائين آسام ۾ ٻوڏ سبب فوتين جو ڄاڻايل انگ 105 تائين پهچي ويو هو، جڏهن ته پنجن ضلعن ۾ لڳ ڀڳ 32,000 ماڻهو اڃان تائين متاثر هئا. برهماپترا درياهه ۽ ان جي شاخن، آبادين کي پاڻيءَ هيٺ آڻي ڇڏيو، فصل تباهه ڪيا، چوپايو مال مري ويو ۽ خاندانن کي امدادي ڪيمپن ڏانهن منتقل ٿيڻو پيو. ڪجهه هنڌن تي رهواسين ٻڌايو ته ٻوڏ جو پاڻي تقريبن 30 منٽن اندر گوڏن کان ڳچيءَ تائين پهچي ويو. شديد برساتن سبب ڪيرالا ۽ اوڊيشا ۾ پڻ ٻوڏ ۽ لينڊ سلائيڊنگ جا واقعا پيش آيا. جڏهن ته اتر ۽ اتر اوڀر ڀارت ۾ مون سون جي ٻين واقعن ۾ پڻ ڪيترائي ماڻهو فوت ٿيا. صنعتي ملڪ، جن ۾ آمريڪا ۽ يورپ شامل آهن، موسمياتي آفتن جا ذميوار آهن. موسمياتي تبديلي ڀارت جي ٻوڏن جو واحد سبب ناهي. ٻيلن جي ڪٽائي، واريءَ جي کوٽائي، آبي ذخيرن ۽ ويٽ لينڊز جي تباهي ۽ غير منظم شهري توسيع ماڻهن کي وڌيڪ ڪمزور بڻايو آهي، پر گرم ٿيندڙ فضا وڌيڪ نمي جذب ڪري سگهي ٿي ۽ شديد برساتن کي وڌيڪ طاقتور بڻائي سگهي ٿي، جنهن سان اڳ ئي ڪمزور آباديون وڌيڪ خطري ۾ اچي وڃن ٿيون.
3. برازيل شديد طوفان ۽ ٻوڏ: ڏکڻ برازيل هڪ ڀيرو ٻيهر شديد موسم جي لپيٽ ۾ آيو آهي. ريو گرانڊي دو سل ۾ 6 آگسٽ تي ايندڙ شديد طوفانن دوران هوائن جي رفتار تقريبن 120 ڪلو ميٽر في ڪلاڪ تائين پهچي وئي، ڳڙا پيا ۽ هڪ تصديق ٿيل ٽورنيڊو پڻ آيو. 114 ميونسپلٽينز نقصان جي رپورٽ ڏني. جڏهن ته 28 ميونسپلٽينز مان 2,306 ماڻهو بي گهر ٿيا. هڪ ماڻهو فوت ۽ پنج زخمي ٿيا. هيءَ رياست گذريل ڪجهه سالن دوران موسمياتي ٻوڏن مان اهو ڪجهه ڏسي چڪي آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان جون آباديون ۽ زرعي معيشت شديد برساتن جي مقابلي ۾ ڪيتري قدر ڪمزور آهن. ان دوران موسمياتي جائزا ٻڌائين ٿا ته آگسٽ جي آخر ۽ سيپٽمبر جي شروعات تائين ڏکڻ اوڀر برازيل ۾ شديد برساتن جو خطرو برقرار رهي سگهي ٿو. صنعتي ملڪ، جن ۾ آمريڪا ۽ يورپ شامل آهن، موسمياتي آفتن جا ذميوار آهن. برازيل پاڻ به موجوده دور ۾ گرين هائوس گيسن جي اخراج جو هڪ وڏو ملڪ آهي ۽ ايمازون جي حفاظت جي وڏي ذميواري رکي ٿو، پر وسيع موسمياتي نظام عالمي آهي. تاريخي صنعتي اخراج فضا ۽ سمنڊن کي گرم ڪري چڪا آهن ۽ اهي بنيادي حالتون تبديل ٿي ويون آهن، جن ۾ اڄ جا شديد موسمي واقعا جنم وٺن ٿا.
4. ارجنٽينا شديد طوفان ۽ ٻوڏ جو خطرو: ارجنٽينا ۾ پڻ 2026ع دوران شديد موسم جا واقعا سامهون آيا آهن. آگسٽ ۾ هڪ طاقتور طوفان بيونس آئرس کي متاثر ڪيو، جنهن سبب 50,000 کان وڌيڪ بجليءَ جا صارف بجلي کان محروم ٿي ويا.
ارجنٽينا کي غير معمولي سياري جي حالتن کي پڻ منهن ڏيڻو پيو. ارجنٽينا ۽ چلي جي وچ ۾ ڪرسٽو ريڊينٽر سرحدي رستو شديد برفباري ۽ تيز هوائن سبب غير معمولي طور ڊگهي عرصي تائين بند رهيو، جنهن سان اينڊيز جبلن مان گذرندڙ هڪ اهم رستو متاثر ٿيو. ڏکڻ آمريڪا ۾ موسمياتي شدت جون حالتون وڌيڪ پيچيده ٿينديون پيون وڃن، ڪجهه علائقا تباهه ڪندڙ برساتن کي منهن ڏئي رهيا آهن. جڏهن ته ٻيا علائقا ساڳئي وقت ڏڪار ۽ زرعي دٻاءُ جو شڪار آهن. صنعتي ملڪ، جن ۾ آمريڪا ۽ يورپ شامل آهن، موسمياتي آفتن جا ذميوار آهن. موسمياتي تبديليءَ جو مطلب اهو ناهي ته هر طوفان يا برفباري گلوبل وارمنگ سبب ٿئي ٿي، پر وڌندڙ گرمي فضا ۽ سمنڊن جي حالتن کي تبديل ڪري ٿي، جنهن سان شديد موسمي واقعن جي شدت، تعداد ۽ جاگرافيائي ورڇ متاثر ٿي سگهي ٿي.
5. آمريڪا-رينو، نيواڊا ڀرسان هاڪ فائر: تازو پيش ايندڙ سڀ کان ڊرامائي آفتن مان هڪ رينو، نيواڊا ڀرسان پيش آئي آهي. هاڪ فائر 22 آگسٽ تي ڀڙڪي اٿي ۽ خشڪ نباتات ۾ تيزيءَ سان پکڙجي وئي. 25 آگسٽ تائين اها 15,000 ايڪڙ کان وڌيڪ علائقو ساڙي چڪي هئي. گهٽ ۾ گهٽ 32 گهر تباهه ٿيا، ست ماڻهو معمولي طور سڙي زخمي ٿيا ۽ تقريبن 90,000 رهواسي شروعاتي طور نيڪالي جي حڪمن يا خبردارين کان متاثر ٿيا. لڳ ڀڳ 23,000 ماڻهو نيڪالي جي حڪم هيٺ رهيا. جڏهن ته وڌيڪ 40,000 ماڻهن کي تيار رهڻ جي هدايت ڪئي وئي. تقريبن 900 فائر فائٽر باهه وسائڻ ۾ مصروف هئا. هتي هڪ اهم سائنسي وضاحت ضروري آهي، اختيارين جو خيال آهي ته هاڪ فائر انساني سرگرمي سبب شروع ٿي، تنهنڪري ان کي سڌيءَ طرح موسمياتي تبديلي سبب لڳل جهنگلاتي باهه قرار نه ڏيڻ گهرجي، پر باهه خشڪ ٻوٽن، وڌيڪ گرمي ۽ گهٽ نمي واري ماحول ۾ تيزيءَ سان پکڙجي ۽ اهي حالتون جهنگلاتي باهه جي خطري کي وڌائي سگهن ٿيون. صنعتي ملڪ، جن ۾ آمريڪا ۽ يورپ شامل آهن، موسمياتي آفتن جا ذميوار آهن. آمريڪا تاريخي مجموعي CO₂ اخراج ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو حصو رکندڙ ملڪ آهي، تنهنڪري گلوبل وارمنگ ۾ ان جي تاريخي ڪردار جي اهميت تمام گهڻي آهي. اڄ جي ڪنهن هڪ جهنگلاتي باهه جو فوري سبب مقامي ٿي سگهي ٿو، پر مجموعي طور وڌندڙ گرمي ۽ خشڪيءَ جو رجحان جهنگلاتي باهين جي موسم کي وڌيڪ خطرناڪ بڻائي سگهي ٿو.
6. فرانس ۽ اسپين گرمي، ڏڪار ۽ غيرمعمولي جهنگلاتي باهيون: يورپ ۾ گرمي + ڏڪار + جهنگلاتي باهه جو هڪ غير معمولي سنگم ڏسڻ ۾ آيو آهي. 5 آگسٽ 2026ع تائين يورپي يونين ۾ تقريبن 505,683 هيڪٽر علائقو سڙي چڪو هو، جڏهن ته 2025ع جي ساڳئي تاريخ تائين اهو انگ 379,392 هيڪٽر هو. وڏيون باهيون خاص طور اسپين ۽ فرانس ۾ پکڙيل هيون. صرف اسپين ۾ 13 کان 28 جولاءِ جي وچ ۾ تقريبن 140,000 هيڪٽر علائقو سڙي ويو، جنهن جو وڏو حصو ٽن وڏن باهه وارن علائقن ۾ هو. ورلڊ ويدر ايٽريبيوشن نتيجو ڪڍيو ته موسمياتي تبديليءَ سبب شديد گرمي، ڏڪار ۽ باهه لاءِ سازگار موسمي حالتن جي هن گڏيل صورتحال جو امڪان وڌيو آهي. فرانس ۾ گرميءَ سبب انساني نقصان پڻ غير معمولي رهيو. 3 کان 22 جولاءِ دوران ملڪ جي صحت واري وزارت گرميءَ جي لهرن دوران 1,243 اضافي موتن جي رپورٽ ڏني. صنعتي ملڪ، جن ۾ آمريڪا ۽ يورپ شامل آهن، موسمياتي آفتن جا ذميوار آهن. يورپ تاريخي طور دنيا جي وڏن صنعتي علائقن مان هڪ رهيو آهي ۽ ان ڪري گرين هائوس گيسن جي گڏ ٿيڻ ۾ ان جي تاريخي ذميواري پڻ وڏي آهي. موجوده يورپي باهيون اهو پڻ ظاهر ڪن ٿيون ته امير صنعتي معيشتون به ان گرميءَ جي نتيجن کان محفوظ ناهن، جنهن جي پيدا ٿيڻ ۾ انهن جو وڏو تاريخي ڪردار رهيو آهي.
7. دنيا جا سمنڊ، هڪ اهڙو رڪارڊ جيڪو هر انسان کي خبردار ڪرڻ گهرجي: شايد تازو سڀ کان حيران ڪندڙ ماپ ڪنهن شهر يا ملڪ مان نه، پر سڄي دنيا جي سمنڊن مان سامهون آئي آهي. 22 آگسٽ 2026ع تي عالمي سمنڊن جي سطح جو سراسري گرمي پد تقريبن 21.1°C تائين پهچي ويو، جيڪو مارچ 2024ع ۾ قائم ٿيل اڳوڻي روزاني رڪارڊ کان به وڌيڪ هو. گرين هائوس گيسن جي اخراج سبب پيدا ٿيندڙ اضافي گرميءَ جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو سمنڊ جذب ڪن ٿا. گرم ٿيندڙ سمنڊ، سمنڊ جي سطح وڌڻ، سامونڊي گرميءَ جي لهرن، مرجانن جي نقصان، ماحولياتي نظام جي تبديلي ۽ طوفانن جي رويي ۾ تبديليءَ جو سبب بڻجن ٿا. سمنڊ جو هي رڪارڊ ان ڪري انتهائي اهم آهي. ڇاڪاڻ ته اهو رڳو گرمي پد جو هڪ ٻيو انگ ناهي. اهو ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته ڌرتيءَ جو سڀ کان وڏو گرمي جذب ڪندڙ ذخيرو غير معمولي مقدار ۾ توانائي جذب ڪري رهيو آهي.
صنعتي ملڪ، جن ۾ آمريڪا ۽ يورپ شامل آهن، موسمياتي آفتن جا ذميوار آهن. هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين فوسل فيولز جي استعمال ۽ صنعتي ترقيءَ فضا ۾ CO₂ ۽ ٻين گرين هائوس گيسن جي تمام وڏي مقدار داخل ڪئي. ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ گرمي هاڻي سڄي موسمياتي نظام ۾ جذب ٿي رهي آهي، خاص طور سمنڊن ۾.
8. گرين لينڊ ۽ دنيا جا گليشيئر، برف ختم ٿي رهي آهي: موسمياتي بحران جا اثر ڪرائيوسفيئر، يعني ڌرتيءَ جي برفاني نظام، ۾ پڻ واضح نظر اچن ٿا. تازن سيٽلائيٽ مشاهدن گرين لينڊ ۾ ترندڙ برف جي وڏي نقصان کي نمايان ڪيو آهي، جنهن ۾ گليشيئرن جي اڳين حصن ۾ پڻ اهم تبديليون ڏٺيون ويون آهن. گرين لينڊ جي برفاني چادر ڊگهي مدي تائين سمنڊ جي سطح وڌڻ ۾ دنيا جي اهم ذريعن مان هڪ آهي. گليشيئرن جو پوئتي هٽڻ رڳو ماحولياتي مسئلو ناهي. جبلن جا گليشيئر قدرتي پاڻيءَ جي ذخيرن طور ڪم ڪن ٿا. انهن جو مسلسل گهٽجڻ انهن برادرين جي ڊگهي مدي واري پاڻيءَ جي سلامتي لاءِ خطرو آهي، جيڪي موسمي برف پگهرڻ مان حاصل ٿيندڙ پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿيون.
خطرو ٻن مختلف وقتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو: هاڻي تمام گهڻو پاڻي، تيز برف پگهرڻ ۽ شديد برساتن سبب، ۽ پوءِ مستقبل ۾ تمام گهٽ پاڻي، جڏهن گليشيئر ايترا ننڍا ٿي وڃن جو قابل اعتماد مقدار ۾ پگهرندڙ پاڻي فراهم نه ڪري سگهن. صنعتي ملڪ، جن ۾ آمريڪا ۽ يورپ شامل آهن، موسمياتي آفتن جا ذميوار آهن. هماليه، اينڊيز ۽ ٻين گليشيئرن جي ڀرسان رهندڙ ماڻهن تاريخي گرين هائوس گيسن جي اخراج جي وڏي اڪثريت پيدا نه ڪئي آهي، پر ان جي باوجود گرم ٿيندڙ برفاني نظام جا ڪجهه سڀ کان سنگين نتيجا اهي ئي ڀوڳي رهيا آهن.
9. زراعت ۽ خوراڪ جي سلامتي، لڪل آفت: موسمياتي تبديليءَ سبب ٿيندڙ تباهي کي رڳو موتن ۽ تباهه ٿيل عمارتن جي انگن سان ماپي نٿو سگهجي. ٻوڏون زرعي زمينون ٻوڙي ڇڏين ٿيون. گرمي فصلن کي تباهه ڪري ٿي. ڏڪار پيداوار گهٽائي ٿو. جهنگلاتي باهيون چراگاهن کي ساڙي ڇڏين ٿيون. پاڻيءَ جي کوٽ آبپاشي کي وڌيڪ ڏکيو بڻائي ٿي. مثال طور: 2026ع جي آسام ٻوڏن دوران وسيع زرعي علائقا پاڻيءَ هيٺ اچي ويا ۽ چوپائي مال ۽ گهرن جي روزگار کي نقصان پهتو. يورپ ۾ ڏڪار ۽ رڪارڊ گرمي هڪ ئي وقت دريائن، زراعت، ٻيلن ۽ پاڻيءَ جي فراهمي کي متاثر ڪيو آهي. يورپي ڪميشن جي جوائنٽ ريسرچ سينٽر خبردار ڪيو آهي ته ڏڪار جون حالتون ۽ دريائن جي انتهائي گهٽ سطح وڏي ڳڻتيءَ جو سبب بڻجي رهي آهي.
هي هڪ خطرناڪ زنجير پيدا ڪري ٿو:
موسمياتي گرمي → شديد موسم → فصلن جو نقصان → خوراڪ جي قيمتن تي دٻاءُ → روزگار ۽ آمدني جو نقصان → لڏپلاڻ ۽ بي گهر ٿيڻ → انساني بحران.
صنعتي ملڪ، جن ۾ آمريڪا ۽ يورپ شامل آهن، موسمياتي آفتن جا ذميوار آهن. غريب آباديون عام طور خوراڪ جي قيمتن ۾ واڌ، فصلن جي ناڪامي ۽ روزگار جي نقصان کي برداشت ڪرڻ جي گهٽ صلاحيت رکن ٿيون، جڏهن ته تاريخي اخراج ۾ انهن جو حصو تمام گهٽ رهيو آهي.
10. بي گهر ٿيڻ، موسمياتي آفت جو انساني چهرو: هر انگ جي پويان هڪ بي گهر ٿيل خاندان موجود آهي. صرف 2026ع جي آسام ٻوڏن ۾ 700,000 کان وڌيڪ ماڻهو بي گهر ٿيا. پاڪستان ۾ بار بار ايندڙ مون سون ٻوڏن ۽ اوچتين ٻوڏن ڪيترن ئي صوبن جي آبادين کي بي گهر ۽ متاثر ڪيو آهي. برازيل ۾ آگسٽ جي طوفانن سبب هزارين ماڻهو بي گهر ٿيا. رينو ۾ تيزيءَ سان پکڙجندڙ هاڪ فائر سبب هزارين ماڻهن کي نيڪالي وٺڻي پئي. موسمياتي سببن سان بي گهر ٿيڻ هاڻي رڳو ننڍن ٻيٽن يا مستقبل جي ڪنهن پري واري خدشي تائين محدود ناهي رهيو. اهو ڏکڻ ايشيا، اتر آمريڪا، يورپ ۽ ڏکڻ آمريڪا ۾ هڪ ئي وقت نظر اچي رهيو آهي.
عظيم موسمياتي ناانصافي: دنيا ۾ وڌندڙ موسمياتي آفتن جي پويان هڪ اهڙو سوال موجود آهي، جنهن کان منهن موڙي نٿو سگهجي، مسئلو سڀ کان وڌيڪ ڪنهن پيدا ڪيو ۽ ان جي سڀ کان وڏي قيمت ڪير ادا ڪري رهيو آهي؟ جواب رڳو اهو ناهي ته هر ٻوڏ، گرميءَ جي لهر، ڏڪار، جهنگلاتي باهه يا طوفان جو ذميوار ڪو هڪ ملڪ يا علائقو آهي. موجوده دور جو اخراج پڻ اهم آهي ۽ تيزيءَ سان صنعتي ٿيندڙ معيشتون، جهڙوڪ: چين ۽ ڀارت، هاڻي سالياني گرين هائوس گيسن جي اخراج ۾ وڏو حصو رکن ٿيون، پر تاريخي ذميواري تمام وڏي اهميت رکي ٿي. هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين آمريڪا ۽ يورپ جي صنعتي معيشتن فوسل فيولز تي ٻڌل صنعتي ترقيءَ ذريعي بي پناهه دولت پيدا ڪئي ۽ گرين هائوس گيسن جو تمام وڏو مقدار فضا ۾ خارج ڪيو، جيڪو اڄ به فضا ۾ موجود آهي ۽ ڌرتيءَ کي گرم ڪري رهيو آهي. ان جي ابتڙ، ڪيترائي ترقي پذير ملڪ، جن جو مجموعي تاريخي اخراج ۾ حصو نسبتن تمام گهٽ رهيو آهي، موسمياتي تبديليءَ جا سڀ کان تباهه ڪندڙ نتيجا ڀوڳي رهيا آهن، جن ۾ تباهه ڪندڙ ٻوڏون، انتهائي گرمي، ڊگها ڏڪار، پاڻيءَ جي کوٽ، فصلن جي ناڪامي، سمنڊ جي وڌندڙ سطح ۽ ڪمزور آبادين جو بي گهر ٿيڻ شامل آهن. هي ئي گلوبل وارمنگ جي بحران جي دل ۾ موجود موسمياتي ناانصافي آهي، ڪاربان تي ٻڌل ترقيءَ مان سڀ کان وڌيڪ فائدو وٺندڙ ماڻهو ۽ ملڪ لازمي ناهي ته ان جا سڀ کان وڏا نتيجا به پاڻ ڀوڳين. ان ڪري هي اصول اهم بڻجي ٿو ته “صنعتي ملڪ، جن ۾ آمريڪا ۽ يورپ شامل آهن، موسمياتي آفتن جا ذميوار آهن.” ان جو مطلب اهو ناهي ته ترقي پذير ملڪن تي موجوده ۽ مستقبل جي اخراج گهٽائڻ جي ڪا ذميواري ناهي. ان جو مطلب اهو آهي ته موسمياتي ذميواري تاريخي حصي، موجوده صلاحيت، معاشي طاقت ۽ صاف توانائي ڏانهن عالمي منتقلي جي مالي مدد ڪرڻ جي صلاحيت مطابق هجڻ گهرجي. اهو اصول عالمي سطح تي تسليم ٿيل تصور عام، پر مختلف ذميدارين ۾ پڻ نظر اچي ٿو، جنهن مطابق ڌرتيءَ جي حفاظت سڀني ملڪن جي گڏيل ذميداري آهي، پر سڀني ملڪن جي تاريخي ذميداري ۽ جواب ڏيڻ جي صلاحيت هڪ جهڙي ناهي. تنهنڪري موسمياتي بحران رڳو ماحولياتي ايمرجنسي ناهي؛ اهو انصاف، برابري ۽ قومن ۽ نسلن جي وچ ۾ ذميواري جو هڪ انتهائي اهم سوال پڻ آهي.
دنيا هاڻي اڳ وانگر هلي نٿي سگهي: 2026ع جا واقعا هاڻي دنيا جي مختلف حصن مان هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ الڳ الڳ خبرن طور نه ڏسڻ گهرجن؛ اهي گڏجي وڌندڙ موسمياتي دٻاءُ هيٺ آيل ڌرتيءَ جي هڪ تمام وڏي ۽ انتهائي پريشان ڪندڙ تصوير پيش ڪن ٿا. پاڪستان ۽ ڀارت تباهه ڪندڙ ٻوڏن سان وڙهي رهيا آهن، برازيل ۽ ارجنٽينا شديد طوفانن ۽ برساتن کي منهن ڏئي رهيا آهن، آمريڪا تباهه ڪندڙ جهنگلاتي باهين سان وڙهي رهيو آهي، فرانس ۽ اسپين غير معمولي گرمي، ڏڪار ۽ باهين جي گڏيل بحران کي منهن ڏئي رهيا آهن، گرين لينڊ جي برف گهٽجي رهي آهي، دنيا جا سمنڊ غير معمولي گرميءَ تائين پهچي رهيا آهن، هاري فصل وڃائي رهيا آهن، خاندان پنهنجا گهر ڇڏي بي گهر ٿيڻ تي مجبور ٿي رهيا آهن ۽ پاڻيءَ جي سلامتي وڌندڙ غير يقيني جو شڪار بڻجي رهي آهي. سڀ کان وڌيڪ ڳڻتيءَ واري ڳالهه اها آهي ته انهن مان ڪيترائي شديد موسمياتي واقعا هڪ ئي سال ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ئي هفتن اندر پيش اچي رهيا آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موسمياتي خطرا ڪيتري تيزيءَ سان مختلف کنڊن ۾ گڏ ٿي رهيا آهن. گلوبل وارمنگ هاڻي ماحولياتي تحفظ جي محدود تصور کان گهڻو اڳتي وڌي چڪي آهي؛ اها انساني سلامتي، خوراڪ جي سلامتي، پاڻيءَ جي سلامتي، معاشي بقا ۽ سماجي استحڪام لاءِ بنيادي خطرو بڻجي چڪي آهي. دنيا هن بحران کي ان طريقي سان حل نٿي ڪري سگهي ته ڪمزور ملڪن کي رڳو پاڻ کي نئين موسمي حالتن سان هم آهنگ ڪرڻ لاءِ چيو وڃي، جڏهن ته تاريخي طور سڀ کان وڏا اخراج ڪندڙ ملڪ معمول مطابق پنهنجو ڪاروبار جاري رکن. موسمياتي ذميواري کي عملي شڪل ڏيڻي پوندي، گدلاڻ پيدا ڪندڙ ملڪن کي قيمت ادا ڪرڻي پوندي، تاريخي طور سڀ کان وڏن اخراج ڪندڙ ملڪن کي اڳواڻي ڪرڻي پوندي، ڪمزور ۽ متاثر ملڪن کي بامعنيٰ موسمياتي مالي مدد فراهم ڪرڻي پوندي، فوسل فيولز تي انحصار تيزيءَ سان گهٽائڻو پوندو، ٻيلن، گليشيئرن، ويٽ لينڊز ۽ سمنڊن کي تحفظ ڏيڻو پوندو ۽ هر ملڪ کي پنهنجي عوام کي اهڙي موسم لاءِ تيار ڪرڻو پوندو، جيڪا اڳ ئي تبديل ٿي چڪي آهي. 2026ع ۾ سامهون ايندڙ اهي آفتون رڳو ان ڳالهه جون خبرداريون ناهن ته سڀاڻي ڇا ٿي سگهي ٿو؛ اهي اڄ ڇا ٿي رهيو آهي، ان جو ثبوت آهن ۽ ان مستقبل جي به خبرداري آهن، جنهن کي انسانيت کي منهن ڏيڻو پوندو جيڪڏهن هاڻي قدم نه کنيو ويو.