صنعتي انقلاب کان مشيني ذهانت جي انقلاب تائين: سرمائي ۽ محنت جي بدلجندڙ جنگ

انساني تهذيب جي تاريخ دراصل انسان جي هٿن، ذهن ۽ اوزارن جي ارتقا جي تاريخ پڻ آهي. انسان جڏهن پٿر کي اوزار بڻايو، باهه کي پنهنجي وس ۾ آندو ۽ ڦيٿو ايجاد ڪيو، تڏهن کان وٺي اڄ تائين هر وڏي ايجاد انساني زندگيءَ جي رخ کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ تبديل ڪندي رهي آهي، پر تاريخ ۾ ڪي اهڙا موڙ به آيا آهن، جن رڳو انسان جي ڪم ڪرڻ جو طريقو نه بدلايو، پر سماج، معيشت، سياست ۽ طاقت جي سموري جوڙجڪ کي نئين سر ترتيب ڏئي ڇڏيو. ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جو “صنعتي انقلاب” اهڙو ئي هڪ وڏو موڙ هو ۽ اڄ جو “مشيني ذهانت جو انقلاب” شايد انساني تاريخ کي اهڙي ئي هڪ نئين موڙ تي آڻي بيهاريو آهي. صنعتي انقلاب کان اڳ پيداوار گهڻو ڪري گهرن، ننڍين ورڪشاپن ۽ هٿ جي هنر سان وابسته هئي. ڪاريگر پنهنجي اوزارن، پنهنجي هنر ۽ پنهنجي ڪم جي رفتار تي ڪنهن حد تائين پاڻ اختيار رکندو هو، پر جڏهن مشينون ڪارخانن ۾ داخل ٿيون ۽ پيداوار وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳي ته ڪم جي دنيا ئي بدلجي وئي. ڪارخانو پيداوار جو نئون مرڪز بڻيو، مشين سرمائي جي طاقت جي علامت بڻجي وئي ۽ مزدور پنهنجي روزيءَ لاءِ اجرت تي ڀاڙيندڙ هڪ نئين سماجي طبقي جي صورت ۾ سامهون آيو. هڪطرف ڪارخاني جو مالڪ هو، جنهن وٽ زمين، مشين، سرمايو ۽ پيداوار جا وسيلا هئا ۽ ٻئي طرف اهو مزدور هو، جنهن وٽ پنهنجي محنت کانسواءِ وڪڻڻ لاءِ گهڻو ڪجهه نه هو. مشينن پيداوار ۾ بي مثال واڌ آندي، پر ان ترقي جي قيمت به هئي. ڊگها ڪم جا ڪلاڪ، گهٽ اجرت، غير محفوظ ڪارخانا، عورتن ۽ ٻارن کان سخت مزدوري ۽ زندگيءَ جي بنيادي سهولتن کان محرومي ان دور جي تلخ حقيقت بڻجي وئي. مشين انسان جي جسماني طاقت کي وڌايو، پر ساڳئي وقت ڪيترن مزدورن کي اهڙي معاشي بي وسيءَ ۾ به ڌڪي ڇڏيو، جتي روزگار وڃائڻ جو مطلب ئي زندگيءَ جي بنيادي ضرورتن کان محروم ٿيڻ هو.
مارڪس، اينگلس ۽ طبقاتي شعور: اهڙي بدلجندڙ دنيا کي ڪارل مارڪس ۽ فريڊرڪ اينگلس رڳو معاشي تبديلي طور نه ڏٺو. انهن ان جي اندر لڪل سماجي تضاد کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. مارڪس جي نظر ۾ اصل سوال اهو هو ته پيداوار جا وسيلا ڪنهن جي قبضي ۾ آهن ۽ پيدا ٿيندڙ دولت جي ورڇ ڪيئن ٿئي ٿي. هڪ طرف سرمائي جو مالڪ هو ۽ ٻئي طرف پنهنجي محنت وڪڻڻ تي مجبور مزدور. اهڙيءَ طرح “سرمايو ۽ محنت” جديد معاشري جي ٻن اهم قوتن طور سامهون آيا. مارڪس جو طبقاتي جدوجهد وارو تصور رڳو ڪتابي نظريو نه هو، پر ان دور جي سماجي حقيقتن مان جنم ورتل هڪ فڪري تشريح هئي. هن ڏٺو ته معاشي طاقت جڏهن ٿورن هٿن ۾ مرڪوز ٿئي ٿي ته ان جو اثر رڳو بازار تائين محدود نٿو رهي، پر سياست، قانون ۽ سماجي زندگيءَ تي پڻ پوي ٿو. 1871ع جي پيرس ڪميون مزدورن جي سياسي طاقت جو مختصر تجربو پيش ڪيو، جڏهن ته 1917ع جي روسي انقلاب پرولتاري انقلاب کي هڪ باقاعده سياسي ۽ حڪومتي منصوبي ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. 1949ع جو چيني انقلاب وري مارڪسزم کي هڪ اهڙي سماج سان هم آهنگ ڪيو، جنهن جي اڪثريت زرعي زندگيءَ سان وابسته هئي، پر تاريخ جو رستو رڳو انقلابن مان نه گذريو. مزدورن محسوس ڪيو ته جيڪڏهن فرد اڪيلو ڪمزور آهي ته گڏيل آواز طاقت بڻجي سگهي ٿو. ٽريڊ يونينن جنم ورتو، اجتماعي سوديبازيءَ جو تصور مضبوط ٿيو ۽ آهستي آهستي مزدورن جي حقن لاءِ قانون ٺهڻ لڳا. اٺ ڪلاڪن جي ڪم واري ڏينهن، بهتر اجرت، ڪم جي جڳهه تي حفاظت، سماجي تحفظ ۽ پينشن جهڙيون سهولتون ڪيترن ئي سماجن ۾ مزدورن جي ڊگهي جدوجهد جو نتيجو بڻيون.
سرمائيداريءَ جي بدلجندڙ صورت: وقت سان گڏ سرمائيداريءَ به پاڻ کي تبديل ڪيو. رياستن اهو محسوس ڪيو ته جيڪڏهن معاشي ترقي جا فائدا سماج جي محدود حصي تائين پهچندا ۽ وڏي آبادي غربت ۽ عدم تحفظ ۾ رهندي ته سياسي ۽ سماجي استحڪام برقرار رکڻ ڏکيو ٿيندو. اهڙيءَ ريت فلاحي رياست جو تصور مضبوط ٿيو، جنهن ۾ تعليم، صحت، پينشن، بيروزگاريءَ جي مدد ۽ ٻين سماجي تحفظن کي رياست جي ذميوارين ۾ شامل ڪيو ويو. دنيا مختلف معاشي ماڊل آزمائڻ شروع ڪيا. ڪٿي آزاد مارڪيٽ ۽ خانگي ملڪيت کي اوليت ملي، ڪٿي سماجي جمهوريت وسيع فلاحي نظام سان گڏ اڳتي وڌي، ڪٿي رياست اهم صنعتن تي مضبوط ڪنٽرول رکيو ۽ ڪٿي خانگي ۽ سرڪاري شعبن کي گڏ هلائڻ واري “مخلوط معيشت” وجود ۾ آئي. اڄ جي دنيا کي رڳو سرمائيداري ۽ سوشلزم جي ٻن خانن ۾ ورهائڻ ان جي پيچيدگي کي سمجهڻ لاءِ ڪافي ناهي. گهڻا ملڪ مختلف معاشي اصولن جو ميلاپ آهن.
عالمگيريت کان ڊجيٽل دنيا تائين: ويهين صديءَ جي آخري حصي ۾ عالمگيريت سرمائيداريءَ جي شڪل کي هڪ ڀيرو ٻيهر تبديل ڪري ڇڏيو. سرمايو سرحدن کان ٻاهر تيزيءَ سان منتقل ٿيڻ لڳو، پيداوار عالمي سپلاءِ چينن جو حصو بڻجي وئي ۽ هڪ ئي شيءِ جي تياري ڪيترن ئي ملڪن ۾ ورهائجي وئي. ٽيڪنالاجي دنيا جي معيشتن کي هڪٻئي سان اهڙيءَ ريت ڳنڍي ڇڏيو، جيڪا اڳ تصور ڪرڻ به مشڪل هئي. انهيءَ دوران خودڪاري ۽ ڪمپيوٽر به ڪم جي دنيا ۾ داخل ٿيا. مشينن بار بار ٿيندڙ جسماني ڪم سنڀالڻ شروع ڪيو، جڏهن ته ڪمپيوٽر دفتري ۽ ذهني نوعيت جي ڪيترن ئي ڪمن کي تبديل ڪري ڇڏيو. مزدور جو ڪارخاني سان تعلق آهستي آهستي ڪمپني، سافٽ ويئر، ڊجيٽل پليٽ فارم ۽ عالمي مارڪيٽ سان جڙڻ لڳو. ان سان گڏ معاشي طاقت جي معنيٰ به بدلجي وئي. هاڻي طاقت جو سرچشمو رڳو زمين، ڪارخانو، مشين يا خام مال نه رهيو. “معلومات، ڊيٽا، دانشوراڻه ملڪيت، سافٽ ويئر، نيٽ ورڪ ۽ ڪمپيوٽنگ طاقت” به نئين دور جي سرمائي جا اهم روپ بڻجي ويا.
مشيني ذهانت نئين دور جو موڙ: مشيني ذهانت هن تبديليءَ کي اڃان وڌيڪ گهرو بڻائي رهي آهي. اڳ جون مشينون گهڻو ڪري انسان جي جسماني طاقت کي وڌائينديون هيون؛ هاڻي ذهين مشينون انسان جي ذهني صلاحيتن سان مقابلو ڪرڻ ۽ ڪيترن ئي علمي ڪمن ۾ مدد ڪرڻ لڳيون آهن. لکڻ، ترجمو ڪرڻ، معلومات جو تجزيو ڪرڻ، ڪوڊ لکڻ، تصويرون ٺاهڻ، نمونن کي سڃاڻڻ ۽ پيچيده فيصلن ۾ مدد ڏيڻ جهڙا ڪم هاڻي مشيني ذهانت جي دنيا ۾ داخل ٿي چڪا آهن. انهيءَ سان گڏ پيداوار جا وسيلا به نئين معنيٰ اختيار ڪري رهيا آهن. “ڊيٽا سينٽر، سيمي ڪنڊڪٽر چپس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، الگورٿم، مشيني ذهانت جا ماڊل، ڊيٽا ۽ دانشوراڻه ملڪيت” مستقبل جي معاشي طاقت جا اهم وسيلا بڻجي رهيا آهن. جنهن وٽ اهي وسيلا آهن، ان وٽ مستقبل جي پيداوار تي اثرانداز ٿيڻ جي طاقت به وڌي رهي آهي. مارڪس جي زماني ۾ بنيادي سوال هو: “ڪارخانو ڪنهن جو آهي؟” اڄ اهو سوال تبديل ٿي رهيو آهي: “ڊيٽا ڪنهن جي آهي؟ الگورٿم ڪنهن جي قبضي ۾ آهن؟ مشيني ذهانت جا ماڊل ڪنهن جا آهن؟ ۽ اها ڪمپيوٽنگ طاقت ڪنهن وٽ آهي، جيڪا مستقبل جي دولت پيدا ڪندي؟”
نئون پرولتاريه ۽ مستقبل جي جنگ: مشيني ذهانت جو مطلب لازمي طور تي اهو ناهي ته سڀئي انسان بيروزگار ٿي ويندا. وڌيڪ امڪان اهو آهي ته ڪم جي نوعيت تبديل ٿيندي. ڪجهه ڪم ختم ٿيندا، ڪيترائي ڪم مشينن سان گڏجي ڪيا ويندا ۽ نوان ڪم پيدا ٿيندا، جيڪو ماڻهو نئين ٽيڪنالاجي کي سمجهي، ان سان گڏ ڪم ڪري ۽ مسلسل نيون مهارتون حاصل ڪري سگهي، اهو نئين معيشت ۾ وڌيڪ مضبوط حيثيت رکي سگهي ٿو، پر اصل سوال روزگار کان به وڏو آهي. جيڪڏهن مشيني ذهانت مان پيدا ٿيندڙ دولت ۽ پيداوار جو ڪنٽرول ڪجهه وڏين ڪمپنين ۽ سرمائيدارن تائين محدود ٿي ويو ته ٽيڪنالاجي جي حيرت انگيز طاقت معاشي عدم مساوات کي گهٽائڻ بدران وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي. جيڪڏهن هڪ ذهين مشين ڏهن ماڻهن جو ڪم ڪري سگهي ٿي ته ان جو مطلب اهو ناهي ته سماج غريب ٿي ويو؛ ان جو مطلب اهو به ٿي سگهي ٿو ته سماج اڳ کان وڌيڪ دولت پيدا ڪرڻ جي قابل ٿي ويو آهي. اصل سوال وري ساڳيو آهي: “اها اضافي دولت ڪنهن جي ٿيندي ۽ ان مان فائدو ڪنهن کي ملندو؟” شايد مستقبل جي طبقاتي جدوجهد ڪارخاني جي مالڪ ۽ مزدور جي وچ ۾ پراڻي صورت ۾ نه هجي. ايندڙ دور ۾ مقابلو انهن ماڻهن ۽ ادارن جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿو، جيڪي “ٽيڪنالاجي، ڊيٽا، مشيني ذهانت ۽ ڪمپيوٽنگ طاقت جا مالڪ آهن ۽ انهن انسانن جي وچ ۾، جن جي محنت انهن ٽيڪنالاجين سان تبديل ٿي رهي آهي.” ان ڪري مشيني ذهانت جو مستقبل رڳو ٽيڪنالاجيءَ جو سوال ناهي؛ اهو معاشيات، سياست، تعليم، اخلاقيات ۽ سماجي انصاف جو سوال پڻ آهي. تعليم کي نئين سر سوچڻو پوندو، مزدورن کي مسلسل سکڻ جا موقعا ڏيڻا پوندا، قانونن کي نئين ڪم ڪندڙ دنيا سان هم آهنگ ڪرڻو پوندو ۽ سڀ کان اهم ڳالهه اها ته مشيني ذهانت مان پيدا ٿيندڙ دولت کي انسانن جي وسيع خوشحاليءَ سان ڳنڍڻو پوندو. صنعتي انقلاب انسان کي اهڙيون مشينون ڏنيون، جن سندس جسماني طاقت کي ڪيترائي ڀيرا وڌائي ڇڏيو. مشيني ذهانت جو انقلاب هاڻي اهڙيون مشينون آڻي رهيو آهي، جيڪي انساني ذهن جي ڪيترن ئي ڪمن ۾ ساڻس گڏ هلڻ يا سندس جاءِ وٺڻ جي صلاحيت رکن ٿيون. پهرين انقلاب ڪارخاني کي تبديل ڪيو؛ موجوده انقلاب شايد “ڪم، روزگار ۽ دولت جي روايتي تصور کي ئي تبديل ڪري ڇڏي.” سرمائي ۽ محنت جي جنگ ختم نه ٿي آهي. رڳو ان جو ميدان تبديل ٿي ويو آهي. ڪالهه سوال ڪارخاني جي ملڪيت جو هو، اڄ سوال ٽيڪنالاجيءَ جي ملڪيت جو آهي، ۽ سڀاڻي شايد سوال “ذهانت جي ملڪيت ۽ ان جي ڪنٽرول” جو هجي ۽ شايد ايڪيهين صديءَ جو سڀ کان وڏو معاشي سوال اهو نه هوندو ته “سرمائيداري کٽي يا سوشلزم”، پر اهو هوندو ته: “جڏهن مشينون انسان جي مقابلي ۾ وڌندڙ مقدار ۾ دولت پيدا ڪرڻ لڳن، تڏهن اها دولت انسانيت جي گڏيل خوشحالي بڻجندي يا ٿورن هٿن ۾ مرڪوز ٿي هڪ نئين معاشي طبقي کي جنم ڏيندي؟” هن سوال جو جواب ئي طئي ڪندو ته مشيني ذهانت انسان جي آزاديءَ ۽ خوشحاليءَ جو نئون دروازو کولي ٿي يا معاشي طاقت جي هڪ نئين مرڪزيت جو آغاز ڪري ٿي.