موهن جي دڙي کان ڊجيٽل دور تائين: سنڌي ٻولي جو سفر (تحقيقي مضمون)

ٻولي ڪنهن به قوم جي سڃاڻپ جو پهريون ۽ آخري نشان هوندي آهي. ٻولي کانسواءِ تاريخ ناهي، ادب ناهي، ثقافت ناهي. سنڌي ٻولي دنيا جي قديم ترين ٻولين مان هڪ آهي جنهن جو تعلق 5000 سال پراڻي موهن جي دڙي جي تهذيب سان ڳنڍيل آهي، پر افسوس جو ڳالهه اها آهي ته هن مقدس ٻولي کي زنده رکڻ لاءِ اسان جي ابن ڏاڏن کي 115 سال ڊگهي جنگ وڙهڻي پئي. 1857 ۾ انگريزن جي قبضي کان وٺي 1972 ۾ سنڌي ٻولي بل جي منظوري تائين سنڌين رت، قلم ۽ جدوجهد سان پنهنجي ٻولي بچائي. هي مضمون تحقيق جي بنياد تي انهيءَ جدوجهد جي تاريخ، اهم واقعن، ڪردارن ۽ ان مان نڪرندڙ سبقن جو تجزيو آهي ته جيئن 2026 جي نوجوان نسل پنهنجي ورثي جي قيمت سمجهي سگهي.
1843 ۾ جنرل چارلس نيپيئر سنڌ فتح ڪرڻ کانپوءِ سڀ کان پهريون ڪم اهو ڪيو ته سنڌ جي انتظامي نظام کي تباهه ڪيو. ان وقت تائين سنڌ ۾ عدالت، تعليم ۽ سرڪاري ڪاغذ فارسي ۾ لکيا ويندا هئا، پر 1847 ۾ نيپيئر حڪم جاري ڪيو ته هاڻي سڀ ڪم اردو ۾ ٿيندا. ان جو مقصد اهو هو ته سنڌين کي پنهنجي قانوني ۽ تاريخي دستاويزن کان پري رکيو وڃي. ان فيصلي خلاف ڪراچي، حيدرآباد ۽ سکر جي واپارين ۽ عالمن سخت احتجاج ڪيو. تاريخدان ڊاڪٽر نبيل ڀٽو جي تحقيق موجب 1857 جي جنگ آزادي کانپوءِ انگريزن ٻيهر اردو مسلط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر 1868 ۾ “سنڌي ٻولي ڪميشن” جي سفارش تي انگريز حڪومت کي مجبور ٿي سنڌي کي “سرڪاري ٻولي” تسليم ڪرڻي پئي. هي پهريون موقعو هو جڏهن عوامي دٻاءُ سان ٻولي بچي. ان کانپوءِ 1881 ۾ ڪراچي ۾ “سنڌي ادبي سوسائٽي” ۽ 1902 ۾ “سنڌ مدرسته الاسلام” قائم ٿيا جن سنڌي تعليم کي هٿي ڏني.
1947 جي ورهاڱي کانپوءِ سنڌ جي آبادي جي جوڙجڪ تبديل ٿي وئي. لڏپلاڻ ڪري 10 لک کان وڌيڪ اردو ڳالهائيندڙ مهاجر سنڌ ۾ آيا. 1948 ۾ ڪراچي کي وفاق جو گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ سان سنڌ جي راڄڌاني ۽ معاشي مرڪز سنڌين جي هٿن مان نڪري ويو. 1955 ۾ “ون يونٽ” جو نظام لاڳو ٿيو جنهن سان سنڌ هڪ صوبو نه رهي. ان دور ۾ سنڌي ميڊيم اسڪولن کي بند ڪرڻ، سرڪاري نوڪرين ۾ اردو کي لازمي ڪرڻ ۽ ريڊيو پاڪستان تان سنڌي پروگرامن کي گهٽائڻ جون پاليسيون ٺهيون. 1952 ۾ جڏهن اوڀر پاڪستان ۾ ٻولي جي بنياد تي تحريڪ شروع ٿي ته سنڌ ۾ به بيچيني وڌي. جي. ايم سيد 1947 ۾ ئي لکي چڪو هو ته “جيڪڏهن سنڌي ٻولي مري وئي ته سنڌي قوم به مري ويندي.” ان دور ۾ شيخ اياز، تاجل بيوس ۽ ٻين شاعرن پنهنجي شاعري ذريعي عوام ۾ شعور پيدا ڪيو.
ذوالفقار علي ڀٽو جي پيپلزپارٽي 1970 جي چونڊن ۾ وڏي اڪثريت سان ڪامياب ٿي. 7 جولاءِ 1972 تي سنڌ اسيمبلي ۾ “سنڌي ٻولي بل” پيش ٿيو جنهن ۾ سنڌي ۽ اردو ٻنهي کي صوبائي سرڪاري ٻوليون قرار ڏنو ويو، پر 8 جولاءِ 1972 تي ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ هن بل جي خلاف پرتشدد مظاهرا شروع ٿيا. سنڌ يونيورسٽي، ڪراچي يونيورسٽي ۽ سرڪاري ڪاليجن جا شاگرد روڊن تي نڪري آيا. پوليس فائرنگ ۾ سرڪاري انگ اکر موجب 16 ۽ غير سرڪاري انگ اکر موجب 50 کان وڌيڪ ماڻهو شهيد ٿيا. انهن شهيدن ۾ استاد، شاگرد ۽ مزدور شامل هئا جن ثابت ڪيو ته ٻولي جو مسئلو صرف دانشورن جو نه، پر عام ماڻهو جو به آهي. حيدرآباد جي لطيف آباد ۾ 16 جولاءِ 1972 تي جيڪو خون وهايو ويو اهو سنڌ جي تاريخ جو سياهه ڏينهن آهي. آخرڪار 15 جولاءِ 1972 تي سڄي اسيمبلي متفقا طور بل پاس ڪيو. ان ڏينهن کان پوءِ 8 جولاءِ کي “سنڌي ٻولي جو ڏينهن” ۽ 16 جولاءِ کي “شهيدن جو ڏينهن” طور ملهائڻ جو رواج پيو.
1972 جو بل قانون ته بڻجي ويو، پر ان تي عمل نه ٿيو. 1980 جي ڏهاڪي ۾ ضياءُالحق جي مارشل لا ۾ ٻيهر سنڌي کي اسڪولن مان ڪڍڻ جي ڪوشش ٿي. 1983 جي “سنڌي ٻولي بچاءُ تحريڪ” ۾ هزارين استادن ۽ شاگردن گرفتاريون ڏنيون. 1988 ۾ بينظير ڀٽو جي حڪومت “سنڌي ٻولي اٿارٽي” قائم ڪئي جنهن جو ڪم سنڌي لغت، نصاب ۽ ڪمپيوٽرائيزيشن هو. 1990 ۾ ٻيهر “سنڌي ميڊيم بچاءُ تحريڪ” هلائي وئي. هن سڄي دور ۾ سنڌي ادبي سنگت جا 52 شاخون سڄي سنڌ ۾ سرگرم رهيون. انهن ادارن 500 کان وڌيڪ ڪتاب شايع ڪيا، 1000 کان وڌيڪ مشاعرا ڪيا ۽ ٻولي کي زنده رکيو.
تاريخ ۾ اڪثر عورتن جو ڪردار نظر انداز ڪيو ويندو آهي، پر سنڌي ٻولي جي تحريڪ ۾ سنڌي عورتن جو ڪردار سونهري اکرن سان لکڻ جهڙو آهي. 1972 جي تحريڪ ۾ زينب، ناهيد ۽ ٻين استادن اسڪول بند ڪرائي مظاهرن جي اڳواڻي ڪئي. 1983 جي تحريڪ ۾ “سنڌي عورتون ايڪشن ڪميٽي” ٺهي. شاگرد تنظيمن جهڙوڪ جي. ايس. ايف ۽ سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن هر دور ۾ پهريون لٺون جهليون. تحقيق مان ثابت ٿئي ٿو ته جتي به ٻولي جي جنگ ٿي اتي عورتون ۽ نوجوان سڀ کان اڳيان هئا ڇو ته انهن کي مستقبل جي فڪر هئي.
ٻولي جي جنگ صرف جذباتي نه، پر معاشي به هئي. جڏهن سرڪاري نوڪرين لاءِ اردو شرط رکي وئي ته لکين سنڌي نوجوان بيروزگار ٿي ويا. 1961 جي مردم شماري موجب سنڌ ۾ 80 سيڪڙو ماڻهو سنڌي ڳالهائيندا هئا، پر 1972 تائين سرڪاري نوڪرين ۾ سنڌين جو تناسب 40 سيڪڙو کان گهٽجي 22 سيڪڙو تي اچي ويو هو. ان ڪري 1972 جو بل صرف ٻولي جو نه پر روزگار جو به مسئلو هو. تعليم جي ميدان ۾ به انگريزي ۽ اردو ميڊيم اسڪولن جي واڌ سان سنڌي ميڊيم اسڪولن جو معيار گهٽايو ويو، پر سنڌي اديبن ثابت ڪيو ته سائنس به سنڌي ۾ پڙهائي سگهجي ٿي. ڊاڪٽر فهد حسين ۽ ٻين 1975 ۾ پهرين سنڌي سائنس جي ڪتاب شايع ڪئي.
اڄ 2026 ۾ اسان ڊجيٽل دور ۾ آهيون. سنڌي ٻولي اٿارٽي جي 2025 جي رپورٽ موجب سنڌ ۾ 85 سيڪڙو ماڻهو اڃان به گهر ۾ سنڌي ڳالهائيندا آهن، پر شهرن ۾ هي تناسب 60 سيڪڙو تي اچي ويو آهي. سوشل ميڊيا، يوٽيوب ۽ AI جي ڪري نوجوان انگريزي ڏانهن وڌي رهيا آهن، پر اميد جي ڳالهه اها آهي ته 2024-2026 ۾ سنڌي يوٽيوب چينلن، پوڊڪاسٽ ۽ آن لائين ڪورسن ۾ 300 سيڪڙو اضافو ٿيو آهي. گوگل ۽ مائيڪرو سافٽ 2023 ۾ سنڌي کي پنهنجي ترجمي واري سافٽ ويئر ۾ شامل ڪيو. هي سڀ 1857 کان 1972 تائين ڏنل قربانين جو نتيجو آهي.
تاريخ مان 5 اهم سبق: 1. عوامي جدوجهد کان سواءِ ڪجهه به نه ملندو: 1868 ۽ 1972 ٻئي عوامي دٻاءُ جون فتحون هيون.
2. تعليم ئي بقا آهي: جيستائين اسان ڊاڪٽري، انجنيئرنگ ۽ قانون سنڌي ۾ نه پڙهائينداسين تيستائين ٻولي ترقي نه ڪندي.
3. رواداري ضروري آهي: 1972 ۾ سنڌين اردو جي مخالفت نه ڪئي، پنهنجي حق جو مطالبو ڪيو.
4. ادب ۽ ميڊيا هٿيار آهي: شيخ اياز جي شاعري ۽ اخبارن تحريڪ کي زنده رکيو.
5. نسل در نسل منتقلي: گهر ۾ ماءُ جي لوري ئي ٻولي بچائي ٿي.
1857 کان 1972 تائين سنڌي ٻولي جي جنگ اسان کي اهو درس ڏئي ٿي ته قومون رت ڏيڻ سان ئي زنده رهن ٿيون. اسان جي ابن ڏاڏن جيلون ڪاٽيون، شهادتون ڏنيون ۽ قلم جي جنگ وڙهي. اڄ جي نوجوان تي ذميواري آهي ته هو سوشل ميڊيا کي سنڌي ٻولي جي واڌاري لاءِ استعمال ڪري، نه ته ان جي زوال لاءِ. اڄ اسان تي ذميواري آهي ته اسان ان امانت جي حفاظت ڪريون. حڪومت کي گهرجي ته 1972 جي بل تي 100 سيڪڙو عمل ڪرائي، سڀني سرڪاري آفيسن ۾ سنڌي لازمي ڪري ۽ نوجوانن لاءِ سنڌي ۾ ٽيڪنيڪل تعليم جو بندوبست ڪري. عوام کي گهرجي ته گهر ۾ ٻارن سان سنڌي ڳالهائي، سنڌي ڪتاب پڙهي ۽ سنڌي ڪنٽينٽ ٺاهي. ڇو ته جيڪا قوم پنهنجي ٻولي وساري ٿي اها پنهنجي سڃاڻپ وساري ٿي. ۽ جنهن قوم وٽ سڃاڻپ نه هجي ان جو نقشي تي به نالو نه بچندو آهي. سنڌي ٻولي اسان جو ماضي آهي، اسان جو حال آهي ۽ ان شاءَ الله اسان جو مستقبل به هوندي.