آزاديءَ جي جشن کان معاشي حقيقتن تائين: وچولي طبقي جي خاموش ڪهاڻي

هر سال 14 آگسٽ تي پاڪستان جي گهٽين، بازارن ۽ شهرن ۾ جشن جو ماحول هوندو آهي. قومي جهنڊا، روشنين سان سينگاريل عمارتون، آزاديءَ جا نعرا ۽ خوشيءَ جا رنگ هر طرف نظر ايندا آهن، پر ان جشن جي ماحول ۾ به پاڪستاني معاشري جو هڪ وڏو طبقو اهڙو آهي، جيڪو خوشيءَ سان گڏ پنهنجي روزمره زندگيءَ جي معاشي حقيقتن کان به آزاد نٿو ٿي سگهي. هي مضمون ڪنهن مهانگي سئنيما، برانڊڊ لباس يا آسائشن سان ڀريل زندگيءَ تي تنقيد ڪرڻ لاءِ نه آهي ۽ نه ئي انهن ماڻهن تي اعتراض آهي جيڪي پنهنجي مالي حيثيت مطابق آرام ۽ آسائش جي زندگي گذارين ٿا. هن مضمون جو اصل مقصد پاڪستاني وچولي طبقي جي ان خاموش جدوجهد کي اجاڳر ڪرڻ آهي، جيڪو محنت ڪرڻ باوجود بنيادي ضرورتن، وڌندڙ مهانگائي ۽ محدود آمدنيءَ جي وچ ۾ مسلسل جدوجهد ڪري رهيو آهي. گذريل 14 آگسٽ تي، جڏهن آئون ڪراچيءَ ۾ پنهنجي هڪ دوست جي فليٽ تي موجود هئس، تڏهن دوستن آزاديءَ جي موڪل کي موقعي طور استعمال ڪندي سئنيما وڃڻ جو پروگرام ٺاهيو. انهن ڏينهن ۾ اسپائيڊر مين جي فلم نمائش لاءِ پيش ڪئي وئي هئي، تنهنڪري اسين پنج دوست گڏجي جوهر موڙ واري نيو پليڪس سئنيما ڏانهن روانا ٿياسين. اسان پنجن دوستن ٽڪيٽون ورتيون، جن جي قيمت في ٽڪيٽ 1200 رپيا هئي. يعني صرف سئنيما جي داخلا تي اسان جو مجموعي خرچ 6 هزار رپيا ٿيو، ان کانپوءِ اچ وڃ ۽ کاڌي پيتي جا خرچ الڳ هئا. اسين فلم شروع ٿيڻ کان تقريبن هڪ ڪلاڪ اڳ سئنيما پهچي وياسين. اسان کي ٻڌايو ويو ته فلم رات 8:45 وڳي شروع ٿيندي، تنهنڪري اسان انتظار ڪرڻ لڳاسين. ان دوران اسين پاڻ ۾ گفتگو ڪري رهيا هئاسين ۽ چوڌاري موجود ماحول کي ڏسي رهيا هئاسين. اوچتو هڪ دوست اهڙي ڳالهه ڪئي، جيڪا بظاهر عام هئي، پر ان جي پويان هڪ وڏي معاشرتي حقيقت لڪل هئي.
هن چيو: “يار، جڏهن به اسين ڪراچيءَ جي ڪنهن سٺي سئنيما، شاپنگ مال يا اهڙي هنڌ تي وڃون ٿا ته اسان کي محسوس ٿيندو آهي ته اسان جي معاشي حيثيت ڪيتري محدود آهي. هتي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، لباس ۽ طرزِ زندگي ڏسي محسوس ٿيندو آهي ته مڊل ڪلاس ماڻهوءَ لاءِ آسائشن واري زندگي شايد صرف ڏسڻ تائين محدود آهي.”
اها ڳالهه صرف هڪ دوست جو ذاتي احساس نه هئي، حقيقت ۾ اها ڳالهه پاڪستان جي ان وڏي وچولي طبقي جي نمائندگي ڪري ٿي، جيڪو نه مڪمل طور غريب آهي ۽ نه ئي مالي طور ايترو مضبوط جو زندگيءَ جون خواهشون آسانيءَ سان پوريون ڪري سگهي.
مڊل ڪلاس جو اصل مسئلو ڇا آهي؟: وچولي طبقي وٽ عام طور تي روزگار هوندو آهي، آمدني هوندي آهي ۽ هو پنهنجي خاندان جي بنيادي ضرورتن کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو آهي. ظاهري طور تي شايد اهو طبقو معاشي طور مستحڪم محسوس ٿئي، پر حقيقت ان کان مختلف آهي.
هڪ محدود پگهار مان خاندان کي گهر جو راشن، بجلي، گئس ۽ پاڻيءَ جا بل، ٻارن جي تعليم، سفر جا خرچ، علاج ۽ دوائون، ڪپڙا ۽ روزاني ضرورتون ۽ اوچتو پيدا ٿيندڙ ايمرجنسي خرچ سڀ برداشت ڪرڻا پون ٿا. انهيءَ ڪري مڊل ڪلاس جي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو مسئلو صرف گهٽ آمدني ناهي، پر آمدني ۽ خرچن جي وچ ۾ وڌندڙ فرق آهي.
خواهشن کان اڳ ضرورتن جو حساب: امير ماڻهو پنهنجي خواهش کي فوري طور پورو ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، پر مڊل ڪلاس ماڻهوءَ کي هر خواهش کان اڳ حساب ڪرڻو پوي ٿو. هو ڪا شيءِ پسند ڪندو آهي، پر پاڻ کان سوال ڪندو آهي: “ڇا هيءَ شيءِ هن وقت واقعي ضروري آهي؟” هو پنهنجي ٻارن سان ڪنهن تفريحي هنڌ وڃڻ چاهي ٿو، پر خرچ ڏسي پروگرام ملتوي ڪري ڇڏي ٿو. هو نوان ڪپڙا يا جوتا وٺڻ چاهي ٿو، پر گهر جي ضرورتن کي ترجيح ڏئي ٿو. هو پنهنجي لاءِ گهٽ ۽ خاندان لاءِ وڌيڪ سوچيندو آهي. مڊل ڪلاس جي زندگي دراصل خواهشن کي قربان ڪري ضرورتن کي ترجيح ڏيڻ جو نالو بڻجي وئي آهي.
تفريح به هاڻي معاشي حيثيت سان ڳنڍيل آهي: سئنيما وڃڻ، ٻاهر کاڌو کائڻ يا شاپنگ ڪرڻ هر انسان جي زندگيءَ جو حصو ٿي سگهي ٿو. انسان کي روزاني ذميوارين ۽ ذهني دٻاءُ کان ڪجهه وقت لاءِ آرام ۽ تفريح جي به ضرورت هوندي آهي، پر جڏهن تفريح جو خرچ هڪ محدود آمدني واري خاندان جي بجيٽ تي اثر انداز ٿيڻ لڳي، تڏهن تفريح به سوچڻ جو موضوع بڻجي وڃي ٿي. هڪ فرد لاءِ 1200 رپين جي ٽڪيٽ شايد معمولي خرچ هجي، پر هڪ خاندان جي پنجن ماڻهن لاءِ ساڳي تفريح هزارين رپين جو خرچ بڻجي سگهي ٿي. اهڙي صورتحال ۾ مڊل ڪلاس خاندان وٽ هڪ ئي سوال رهجي وڃي ٿو: “تفريح ڪجي يا ضروري خرچ پورو ڪجي؟”
معاشي فرق ۽ احساسِ محرومي: وڏن شهرن ۾ موجود جديد شاپنگ مال، سئنيما گهر ۽ تفريحي مرڪز معاشي ترقيءَ ۽ شهري زندگيءَ جي تصوير پيش ڪن ٿا، پر انهن ئي هنڌن تي مختلف معاشي طبقن جي وچ ۾ موجود فرق به واضح نظر اچي ٿو. ڪنهن لاءِ هزارين رپيا خرچ ڪرڻ روزمره جي ڳالهه آهي. ڪنهن لاءِ ساڳي رقم سڄي هفتي يا مهيني جي بجيٽ جو اهم حصو آهي. ڪنهن وٽ ڪيترائي قيمتي جوتا ۽ لباس آهن. ڪنهن وٽ بنيادي ضرورتن لاءِ به محدود رقم موجود آهي. اهو فرق صرف آسائشن جو فرق ناهي؛ اهو موقعن، وسيلن ۽ معاشي تحفظ جو فرق آهي.
مڊل ڪلاس: معاشري جو سڀ کان وڌيڪ دٻاءُ برداشت ڪندڙ طبقو. وچولو طبقو عام طور تي پنهنجي ذميوارين کان ڀڄندو ناهي. هو ڪم ڪندو آهي، ٽيڪس ۽ بل ادا ڪندو آهي، پنهنجي ٻارن جي تعليم لاءِ ڪوشش ڪندو آهي ۽ پنهنجي خاندان کي عزت سان هلائڻ جي جدوجهد ڪندو آهي، پر ساڳئي وقت هو ڪيترن ئي دٻائن جي وچ ۾ زندگي گذاريندو آهي. هن وٽ ايترا وسيلا ناهن جو هو بنا فڪر جي زندگي گذاري سگهي ۽ هو ايترو ڪمزور به ظاهر نٿو ٿئي جو هر وقت مدد لاءِ هٿ وڌائي. هو پنهنجون مشڪلاتون اڪثر خاموشيءَ سان برداشت ڪندو آهي. مهيني جي شروعات ۾ پگهار ملڻ سان اميد پيدا ٿيندي آهي، پر ڪجهه ڏينهن اندر خرچن جي فهرست ان اميد کي محدود ڪري ڇڏيندي آهي ۽ پوءِ اصل جدوجهد شروع ٿيندي آهي، مهينو ختم ٿيڻ کان اڳ پگهار ختم نه ٿئي.
آزاديءَ جو جشن ۽ معاشي آزاديءَ جو سوال: 14 آگسٽ اسان کي سياسي آزاديءَ جي تاريخ ياد ڏياري ٿو. هي ڏينهن قربانين، جدوجهد ۽ هڪ آزاد وطن جي قيام جي علامت آهي، پر هڪ عام شهري لاءِ آزاديءَ جي تصور ۾ معاشي تحفظ به اهم هجڻ گهرجي. آزاديءَ جو مطلب صرف اهو نه هجڻ گهرجي ته ماڻهو آزاد ملڪ ۾ رهي، پر اهو به هجڻ گهرجي ته محنت ڪندڙ ماڻهو عزت سان زندگي گذاري سگهي. خاندان جون بنيادي ضرورتون آسانيءَ سان پوريون ٿي سگهن. تعليم ۽ علاج هر ڪنهن جي پهچ ۾ هجن. محدود آمدني وارو ماڻهو مسلسل قرض ۽ مهانگائيءَ جي خوف ۾ نه رهي ۽ هڪ عام خاندان کي خوشي ۽ تفريح لاءِ به غير معمولي مالي بار محسوس نه ٿئي. سياسي آزاديءَ سان گڏ معاشي استحڪام ۽ عام ماڻهوءَ لاءِ بهتر زندگيءَ جا موقعا به هڪ ترقي يافته معاشري جي اهم ضرورت آهن.
مضمون جو اصل پيغام: هن مضمون جو مقصد امير ۽ غريب جي وچ ۾ نفرت پيدا ڪرڻ يا ڪنهن جي خوشحاليءَ تي اعتراض ڪرڻ نه آهي. سوال اهو به ناهي ته ڪنهن وٽ مهانگا لباس، گاڏيون يا جوتا ڇو آهن. اصل سوال اهو آهي ته هڪ محنت ڪندڙ مڊل ڪلاس ماڻهو، جيڪو روزگار سان وابسته آهي ۽ مسلسل محنت ڪري ٿو، ڇا سندس آمدني ايتري هجڻ گهرجي جو هو پنهنجي خاندان جون بنيادي ضرورتون عزت سان پوريون ڪري سگهي؟ ڇا هر مهيني جي پگهار صرف بلن ۽ قرضن ۾ ختم ٿيڻ گهرجي؟ ڇا هڪ خاندان لاءِ ٻاهر وڃڻ، تفريح ڪرڻ يا زندگيءَ جي ڪنهن ننڍڙي خوشيءَ مان لطف اندوز ٿيڻ هڪ معاشي بوجهه بڻجڻ گهرجي؟ اهي سوال صرف هڪ فرد جا ناهن، پر اسان جي معاشري جي وڏي طبقي سان تعلق رکن ٿا.
نتيجو: 14 آگسٽ جي جشن دوران سئنيما ۾ دوست جي هڪ عام جملي مون کي هڪ وڏي حقيقت ڏانهن متوجهه ڪيو. مڊل ڪلاس جو ماڻهو صرف پئسي جي کوٽ سان نه، پر مسلسل معاشي دٻاءُ سان به وڙهي رهيو آهي. هو امير ٿيڻ جو مطالبو نٿو ڪري، هو عيش عشرت جي زندگي به لازمي نٿو گهري، هو صرف ايترو چاهي ٿو ته سندس محنت جو معاوضو ايترو هجي، جو هو پنهنجي خاندان سان عزت، سڪون ۽ معاشي تحفظ سان زندگي گذاري سگهي. ڪنهن ملڪ جي حقيقي ترقي صرف وڏن شاپنگ مالن، جديد عمارتن ۽ مهانگين گاڏين سان ماپي نٿي وڃي. حقيقي ترقي ان ڳالهه سان ماپي ويندي آهي ته ان ملڪ جو عام ۽ مڊل ڪلاس ماڻهو پنهنجي آمدني سان ڪيتري عزت ۽ اطمينان سان زندگي گذاري سگهي ٿو.