مرزا قليچ بيگ جي ترجمي واري مشن جو مصنوعي ذهانت ذريعي تسلسل

سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۽ سنڌي ادب جو جڏهن به ذڪر نڪرندو، تڏهن “شمس العلماءُ” خان بهادر مرزا قليچ بيگ جو نالو سڀني کان نمايان، معتبر ۽ احترام جوڳو نظر ايندو. مرزا قليچ بيگ صرف هڪ اديب، شاعر يا تاريخدان نه هو، پر هو سنڌي قوم جو اهو عظيم روشن خيال رهبر هو جنهن سنڌي ٻوليءَ کي جديد دنيا جي سائنس، ادبي ترقي، تاريخ، فلسفي ۽ حڪمت سان روشناس ڪرايو. سندس سڀ کان وڏو ۽ تاريخي مشن هو عالمي ادبي ترقي، سائنسي معلومات ۽ شاندار تصنيفن کي ٻين ٻولين مان سنڌي ترجمو ڪري سنڌي ٻوليءَ جي ذخيري کي مالا مال ڪرڻ. اڄ جڏهن انسان مصنوعي ٻڌيءَ (AI) جي حيرت انگيز ۽ نئين دور ۾ قدم رکي چڪو آهي، تڏهن اسان جي اڳيان اهو سوال پيدا ٿئي ٿو ته مرزا قليچ بيگ جو جيڪو مشن پنهنجي دور ۾ فردِ واحد طور هليو، ان کي جديد دور جي تنوع ۽ مصنوعي ٻڌيءَ جي طاقت سان ڪيئن اڳتي وڌائي سگهجي ٿو. مرزا قليچ بيگ جو مشن اڄ خالي ٿي ويل ميدان نه آهي، پر مصنوعي ٻڌيءَ جهڙي نئين ٽيڪنالاجي جي طاقت سان نئون روح ڦوڪي سگهجي ٿو. مرزا قليچ بيگ پنهنجي سڄي زندگي سنڌي ٻوليءَ جي خدمت لاءِ وقف ڪري ڇڏي ۽ هو هڪ ئي وقت اٽڪل چار سئو کان وڌيڪ ننڍن وڏن ڪتابن جو خالق هو. سندس سڀ کان ناياب ۽ نمايان خدمت اها هئي ته جڏهن سنڌي ٻولي نوآبادياتي دور ۾ جديد گهرجن ۽ سائنسي معلومات کان محروم هئي، تڏهن مرزا صاحب اها ضرورت محسوس ڪئي ته سنڌي ٻوليءَ کي دنيا جي ترقي يافته ٻولين جي صف ۾ بيهارڻ لاءِ نين ٻولين جي علم ۽ ادب جا ترجما تمام گھڻا ضروري آهن. مرزا قليچ بيگ انگريزي، فارسي، عربي، اردو ۽ هنديءَ تان شيڪسپيئر جا ڊراما، زراعت، باغباني، علم فلڪيات، صحت، نفسيات، چچنامو ۽ شاهه نامي جهڙا حيرت انگيز ترجما ڪيا. هو هٿن سان، ديپ جي چٽي روشنيءَ ۾، قلم ۽ ڪاغذ سان راتيون جاڳي اهي ترجما ڪندو هو جتي نه ڪو ڪمپيوٽر هو ۽ نه ئي ڪا خودڪار لغت هئي، پرسندس جنون ۽ سنڌي ٻوليءَ سان محبت کيس جهڪڻ نه ڏنو. اڄ اسان اهڙي دور ۾ جيءُ رهيا آهيون جتي وقت جي رفتار تمام تيز ٿي چڪي آهي ۽ مصنوعي ٻڌيءَ جهڙو انقلاب اچي چڪو آهي. مرزا قليچ بيگ پنهنجي سڄي حياتيءَ ۾ جيڪو ڪم هٿن، ذهني محنت ۽ ڏهاڪن جي مسلسل جدوجهد سان ڪيو، اهي ترجما ۽ لغوي تجزيا اڄ مصنوعي ٻڌيءَ جي مدد سان انتهائي تيزيءَ سان ۽ گھٽ وقت ۾ پورا ٿي سگهن ٿا. مصنوعي ٻڌي ۽ جديد ٻوليءَ جي وسيلن جي عمل ڪاريءَ سنڌي ٻوليءَ لاءِ هڪ اهڙو دروازو کولي ڇڏيو آهي جنهن سان اسان مرزا قليچ بيگ جي خواب کي تمام تيزيءَ سان تعبير ڏئي سگهون ٿا. هن نئين دور ۾ اسان کي صرف وقت ڪڍڻ جي ضرورت آهي؛ جڏهن اسان پنهنجي نيت ۽ ٿورو وقت هن ڏانهن ڇڪينداسين يا مائل ڪنداسين ته باقي تيزي ۽ آساني مصنوعي ٻڌي پاڻ ميسر ڪندي. ان تسلسل کي اڳتي وڌائڻ لاءِ اها اڻٽر ضرورت آهي ته اسان جديد سائنسز جهڙوڪ اعليٰ سطح جي رياضيات، ڪوانٽم فزڪس، علم فلڪيات، جديد علم طب، ڪوانٽم ڪمپيوٽنگ ۽ علامه اقبال جو فلسفو وغيره سنڌيءَ ۾ منتقل ڪريون. اهي اهڙا مضمون آهن جيڪي اڄ بظاهر هڪ عام ڳالهه يا هڪ مجرد تحرير لڳن ٿا، پر اڳتي هلي اسان جي تهذيب ۽ علمي بصيرت جي سڃاڻپ بڻجي سگهن ٿا. علم جي انهن نون ۽ کليل سمنڊن کي سنڌي روپ ڏيڻ وقت جي ضرورت آهي جيئن ٻولي پنهنجو عالمي معيار برقرار رکي. هن عظيم مقصد کي حاصل ڪرڻ لاءِ ضروري آهي ته سنڌي ادب سان لاڳاپيل ماڻهو يا اديب هڪ نئون حڪمت عمليءَ وارو رشتو قائم ڪن. سنڌي ادب سان لاڳاپيل ماڻهن کي گھرجي ته اڄ جي دور ۾ ٻين مضمونن جي ماهرن جهڙوڪ فزڪس، رياضيات، ڪيمسٽري ڪوانٽم فزڪس ۽ ڪوانٽم ڪمپيوٽنگ جي ماهرن کي پاڻ سان ملائين ۽ انهن سان گڏجي انهن جي علمي مواد کي سنڌي ٻوليءَ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪن. اڄڪلهه جي دور ۾ ترجما ڪرڻ مصنوعي ٻڌيءَ جي ڪري انتهائي جلدي ۽ موثر نموني ٿي سگهن ٿا، جنهن سان مختلف شعبي جا ماهر ۽ اديب گڏجي علم جا اڻ کٽ ذخيرا سنڌي ٻوليءَ جو حصو بڻائي سگهن ٿا. ان سڄي عمل ۾ سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي ته سنڌي ادب ۽ ٻوليءَ سان لاڳاپيل ماڻهن کي “انسان جي رهنمائيءَ واري نظام” (Human-in-the-Loop HITL) طور استعمال ڪيو وڃي. مصنوعي ٻڌي جيتوڻيڪ مواصلات ۽ ترجمي ۾ حيرت انگيز رفتار ڏئي ٿي، پر ٻوليءَ جي ثقافت ادبي چاشني، معنيٰ جي گهرائي ۽ صحيح جملا بندي لاءِ انسان جو ذهني نگرانيءَ جو نظام لازمي آهي. اديب ۽ ٻوليءَ جا پارکو مصنوعي ٻڌيءَ جي ڪچي ترجمي کي سنواري، اصلاح ڪري ۽ ان جي ادبي يا سائنسي روح کي برقرار رکي هڪ شاهڪار جي صورت ڏئي سگهن ٿا. ان کان علاوه، سنڌي تحقيق ۾ به مصنوعي ٻڌيءَ کي وڏي پئماني تي استعمال ڪندي ٻوليءَ جي حقيقي خدمت ڪرڻ گهرجي. قديم متن خطن، شعرن ۽ مختلف لساني تحقيقن تي مصنوعي ٻڌيءَ ذريعي نوان تجربا ڪري سگهجن ٿا. آواز کان لکائيءَ ۾ تبديلي ۽ (آڊيو بڪس) جهڙين جديد سهولتن ذريعي اسان مرزا قليچ بيگ جي تحريرن يا غير شايع ٿيل ناياب ترجمن کي ڊجيٽل صورت ڏئي نئين نسل جي هٿن تائين پهچائي سگهون ٿا. مرزا قليچ بيگ سنڌي ٻوليءَ جو اهڙو سج هو جنهن پنهنجي همت سان ٻوليءَ جو دامن علمي موتين سان ڀريو. اڄ اسان وٽ مصنوعي ٻڌيءَ جهڙو اعليٰ وسيلو آهي؛ جيڪڏهن اسان سائنسي ماهرن، اديبن ۽ مصنوعي ٻڌيءَ جي هن ترڪيب کي هڪ جاءِ تي گڏ ڪريون، ته مرزا صاحب جو ترجمي وارو مشن پنهنجي عروج تي پهچي سگهي ٿو ۽ ايندڙ نسل اسان جي تهذيب کي علم ۽ حڪمت جو مرڪز ڏسندا.