چين جي نئين دلچسپي، ڪيٽي بندر لاءِ نئين سامونڊي مستقبل ڏانهن وک

سنڌ ۽ پاڪستان جي سامونڊي مستقبل لاءِ هڪ سٺي خبر سامهون اچي رهي آهي. چين ڪيٽي بندر جي ترقي ۾ نئين ۽ سنجيده دلچسپي ظاهر ڪئي آهي، جنهن سان اهو امڪان پيدا ٿيو آهي ته سنڌو ڊيلٽا جي ڇوڙ وٽ واقع هي تاريخي، پر ڊگهي عرصي کان نظرانداز ٿيل بندرگاهه ٻيهر هڪ اهم سامونڊي واپاري دروازو بڻجي سگهي ٿو. 24 آگسٽ 2026ع تي چائنا هاربر انجنيئرنگ ڪمپني (CHEC) صدر آصف علي زرداري آڏو ڪيٽي بندر پورٽ جو تصوراتي ماسٽر پلان پيش ڪيو. منصوبي ۾ هڪ نئين ڊيپ واٽر سامونڊي گيٽ وي، ڪيترن ئي ٽرمينلن، لاجسٽڪس سهولتن ۽ معاون انفرااسٽرڪچر جي تجويز ڏني وئي آهي. پهرين مرحلي ۾ 500 ميٽر ڊگهي ملٽي پرپز ڪلي (Quay/گهات) تعمير ڪرڻ جي تجويز آهي، جنهن جي ابتدائي انجنيئرنگ لاڳت تقريبن 522.34 ملين آمريڪي ڊالر ٻڌائي وئي آهي. صدر وڌيڪ فني رابطي ۽ مشاورت جاري رکڻ جي هدايت ڪئي ته جيئن ماسٽر پلان کي وڌيڪ بهتر بڻائي ان تي عملدرآمد ۽ مالي بندوبست جو مناسب فريم ورڪ طئي ڪري سگهجي. تنهن هوندي به، تصوراتي منصوبي ۽ حتمي منصوبي ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. ڪيٽي بندر اڃان جديد ڊيپ سي پورٽ نه بڻيو آهي ۽ 522.34 ملين ڊالر چين جي حتمي مالي وابستگي نه آهي. منصوبو هن وقت تصوراتي ۽ منصوبابندي واري مرحلي ۾ آهي، پر چين جي فني دلچسپي ڪيٽي بندر جي بحالي واري سوچ کي يقينن نئين رفتار ڏني آهي.
پاڪستان جي سامونڊي پٽي ۽ سنڌ جي سامونڊي صلاحيت: پاڪستان وٽ عربي سمنڊ سان گڏ هڪ انتهائي اهم سامونڊي پٽي موجود آهي. عام طور تي پاڪستان جي سامونڊي پٽي جي ڊيگهه تقريبن 990 ڪلو ميٽر ٻڌائي وڃي ٿي، جيڪا سنڌ ۽ بلوچستان ٻنهي صوبن تائين پکڙيل آهي. ان مان لڳ ڀڳ 270 ڪلو ميٽر سنڌ ۽ 720 ڪلو ميٽر بلوچستان جي مڪران سامونڊي پٽي سان تعلق رکن ٿا. هي سامونڊي پٽي پاڪستان کي عربي سمنڊ ۽ وسيع هندي وڏي سمنڊ تائين سڌي رسائي فراهم ڪري ٿي ۽ ملڪ کي دنيا جي اهم سامونڊي واپاري رستن جي ويجهو رکي ٿي. پاڪستان جا ٽي اهم تجارتي سامونڊي بندرگاهه ڪراچي پورٽ، پورٽ قاسم ۽ گوادر پورٽ آهن، جن مان ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم سنڌ ۾، جڏهن ته گوادر بلوچستان ۾ واقع آهن. سنڌ ۾ ان کان علاوه ڪيترائي ننڍا مڇي مارڻ وارا بندرگاهه، جيٽيون ۽ ساحلي لينڊنگ جون سهولتون موجود آهن، خاص طور تي سنڌو ڊيلٽا جي علائقي ۾، جن ۾ ڪيٽي بندر ۽ شاهه بندر اهم آهن. جيڪڏهن موجوده تجويز ڪامياب ٿي وڃي ٿي ته ڪيٽي بندر مستقبل ۾ سنڌ کي ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم کان علاوه ٽيون وڏو تجارتي سامونڊي دروازو فراهم ڪري سگهي ٿو. ان جي اهميت ان ڪري به وڌي وڃي ٿي جو پاڪستان جي اتر اولهه ۾ افغانستان واقع آهي، جيڪو سمنڊ کان محروم ملڪ آهي، جڏهن ته تاجڪستان، ازبڪستان ۽ ترڪمانستان به زميني طور بند ملڪ آهن. اهڙي صورتحال ۾ پاڪستان جا بندرگاهه انهن ملڪن کي عربي سمنڊ ۽ عالمي سامونڊي واپار تائين رسائي فراهم ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.
ڪيٽي بندر جي تاريخ ۽ موجوده حيثيت: ڪيٽي بندر ضلعو ٺٽو، سنڌ ۾ سنڌو ڊيلٽا جي ڏاکڻي حصي ۾ واقع آهي، جتي سنڌو درياءَ عربي سمنڊ سان ملي ٿو. هي ڪا نئين تجويز ڪيل بندرگاهه نه آهي، پر هڪ تاريخي سامونڊي مرڪز آهي، جنهن جو عروج ۽ زوال سنڌو درياءَ جي وهڪرن ۽ تبديل ٿيندڙ چينلن سان گهرو تعلق رکي ٿو. سنڌو ڊيلٽا ۾ درياءَ جي وهڪرن جي تبديلي، گاد جي جمع ٿيڻ ۽ سامونڊي ڪناري جي مسلسل تبديلي سبب تاريخ ۾ ڪيترائي بندرگاهه وجود ۾ آيا ۽ پوءِ ختم ٿي ويا. شاهبندر ۽ وڪڙ بندر جهڙا پراڻا بندرگاهه آهستي آهستي پنهنجي اهميت وڃائي ويٺا، جڏهن ته ڪيٽي بندر هڪ اهم تجارتي مرڪز طور اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾ ڪيٽي بندر سنڌو ڊيلٽا کي عربي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان ڳنڍيندو هو. جڏهن ته زراعت ۽ مڇي مارڻ مقامي معيشت جا اهم بنياد هئا، پر جنهن جاگرافيائي ماحول ان کي پيدا ڪيو، اهوئي اڳتي هلي ان جي زوال جو سبب پڻ بڻيو. سنڌو درياءَ جي وهڪري ۾ تبديليون، گاد جي وڌندڙ جمع ٿيڻ، هيٺئين ڊيلٽا تائين مٺي پاڻي جي وهڪري ۾ گهٽتائي ۽ ڪراچي جي سنڌ جي غالب تجارتي بندرگاهه طور اڀرڻ سبب ڪيٽي بندر پنهنجي تجارتي اهميت وڃائي ويٺو. اڄ ڪيٽي بندر بين الاقوامي تجارتي سرگرمين جي لحاظ کان ڪراچي پورٽ يا پورٽ قاسم جي برابر نه آهي. هن وقت ان جو بنيادي ڪردار مقامي مڇي مارڻ واري معيشت ۽ ننڍين سامونڊي سرگرمين سان لاڳاپيل آهي. ان جي باوجود، سنڌو ڊيلٽا ۽ عربي سمنڊ سان ان جو جاگرافيائي تعلق ان کي مستقبل لاءِ انتهائي اهم بڻائي ٿو.
مڇي مارڻ واري بندرگاهه کان ڊيپ سي سامونڊي اقتصادي راهداري تائين: ڪيٽي بندر جي بحاليءَ جي موجوده سوچ رڳو نئين جيٽي يا QUAY ٺاهڻ تائين محدود نه آهي. سنڌ حڪومت ڪيٽي بندر لاءِ هڪ وسيع سامونڊي ۽ اقتصادي ترقي واري راهداري تي پڻ غور ڪري رهي آهي، جنهن ۾ مڇي مارڻ، سامونڊي خوراڪ جي پروسيسنگ، لاجسٽڪس، صنعتي ترقي، توانائي جي انفرااسٽرڪچر ۽ مستقبل ۾ هڪ جديد تجارتي ڊيپ سي پورٽ شامل ٿي سگهي ٿو. تجويز ڪيل ترقي ۾ جديد فشنگ هاربر، مڇي جي نيلامي ۽ لينڊنگ جون سهولتون، ڪولڊ اسٽوريج، سامونڊي خوراڪ جي پروسيسنگ، ڊيپ سي ڪمرشل برٿ، ڪنٽينر ۽ ملٽي پرپز ٽرمينل، گودام، لاجسٽڪس سهولتون، صنعتي زون ۽ توانائي سان لاڳاپيل سهولتون شامل ٿي سگهن ٿيون. ان لاءِ مضبوط روڊ ۽ مستقبل ۾ ريلوي رابطي جي پڻ ضرورت پوندي. بنيادي روڊ راهداري ڪراچي → N-5 → گهارو → N-110 → ڪيٽي بندر هوندي. ڪراچي کان گهارو تائين رستو نيشنل هاءِ وي N-5 سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته N-110 گهارو–ڪيٽي بندر نيشنل هاءِ وي تقريبن 90 ڪلو ميٽر ڊگهو آهي. اهڙيءَ طرح ڪيٽي بندر کي قومي روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍڻ لاءِ هڪ واضح رستو موجود آهي. ان ڪري هن منصوبي کي رڳو بندرگاهه نه، پر بندرگاهه + روڊ + ريل + لاجسٽڪس + صنعت + توانائي + فشريز جي گڏيل تصور سان ڏسڻ گهرجي. جديد بندرگاهه تڏهن ئي ڪامياب ٿيندو آهي جڏهن ڪارگو، صنعت، ٽرانسپورٽ، اسٽوريج، توانائي ۽ سامونڊي خدمتون هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هجن. ڪيٽي بندر مستقبل ۾ وچ ايشيا ۽ افغانستان کان پاڪستان ذريعي عربي سمنڊ تائين واپاري راهداري جو حصو بڻجي سگهي ٿو ۽ زميني طور بند ملڪن کي عالمي مارڪيٽن تائين سامونڊي رسائي فراهم ڪري سگهي ٿو.
انجنيئرنگ ۽ ماحولياتي چئلينج: ڪيٽي بندر کي درپيش سڀ کان وڏو چئلينج ۽ ساڳئي وقت سڀ کان اهم انجنيئرنگ سوال، پاڻي جي کوٽائي ۽ گاد جو جمع ٿيڻ آهي. گوادر کي کليل سمنڊ ۾ قدرتي طور مناسب ڊيپ واٽر ماحول حاصل آهي، جڏهن ته ڪراچي هڪ قدرتي طور محفوظ بندرگاهه مان ترقي ڪري جديد ڊريجنگ ۽ انجنيئرنگ ذريعي وڌيڪ بهتر بڻايو ويو آهي. ان جي ابتڙ، ڪيٽي بندر گاد سان ڀريل سنڌو ڊيلٽا ۾ واقع آهي. جديد ڊريجنگ ذريعي هڪ گهرو نيويگيشن چينل ٺاهڻ ممڪن آهي، پر اصل سوال اهو آهي ته ڇا گهربل کوٽائي کي هر سال معاشي ۽ قابلِ اعتماد طريقي سان برقرار رکي سگهجي ٿو؟ ان لاءِ تفصيلي هائيڊرو گرافڪ سروي، باٿيميٽرڪ ميپنگ، سيڊيمينٽ ٽرانسپورٽ ماڊلنگ، نيويگيشن چينل ڊيزائن ۽ مينٽيننس ڊريجنگ جا مطالعا ضروري آهن. شروعاتي ڊريجنگ صرف خرچ جو هڪ حصو هوندو؛ هر سال ٿيندڙ مينٽيننس ڊريجنگ مستقبل ۾ بندرگاهه جي مجموعي معاشيات تي وڏو اثر وجهي سگهي ٿي. ساحلي تحفظ پڻ اهم هوندو. تفصيلي مطالعي جي بنياد تي بريڪ واٽر، ري ويٽمينٽ، رِپ ريپ، جيٽيون ۽ ٻيون ساحلي تحفظ جون اڏاوتون گهربل ٿي سگهن ٿيون، پر انهن اڏاوتن کي انتهائي احتياط سان ڊزائين ڪرڻ ضروري آهي. ڇاڪاڻ ته سنڌو ڊيلٽا ۾ قدرتي گاد جي وهڪري ۾ تبديلي ڪنهن ٻئي علائقي ۾ سامونڊي ڪٽائي يا گاد جي جمع ٿيڻ جو مسئلو پيدا ڪري سگهي ٿي. ساڳئي وقت ماحولياتي تحفظ به بنيادي ترجيح هجڻ گهرجي. ڊيلٽا جا مينگرووز، سامونڊي کاريون، مٽيءَ جا ميدان ۽ مڇي جا وسيلا قدرتي اثاثا آهن، جيڪي ساحلي تحفظ، حياتياتي تنوع، ڪاربان ذخيرو ڪرڻ ۽ مقامي آبادي جي روزگار ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. تنهنڪري مستقبل جو ڪيٽي بندر منصوبو Integrated Coastal Zone Management، Environmental Impact Assessment،Climate Resilience Studies ۽ مقامي ماهيگير برادري سان بامعنيٰ مشاورت جي بنياد تي تيار ٿيڻ گهرجي. اصل ڪاميابي صرف اها نه هوندي ته ڊيپ سي پورٽ تعمير ٿي سگهي، پر اها هوندي ته اهو بندرگاهه ماحولياتي ۽ سماجي نظام کي نقصان پهچائڻ کانسواءِ ڊگهي عرصي تائين معاشي طور ڪاميابيءَ سان هلائي ۽ برقرار رکي سگهجي.
هڪ تاريخي بندرگاهه، جنهن لاءِ نئون اسٽريٽجڪ مستقبل ممڪن آهي: ڪيٽي بندر ڪڏهن سنڌو درياءَ ۽ عربي سمنڊ جي ڪري ترقي ڪئي هئي. تاريخ ان کي هڪ ننڍڙي مڇي مارڻ واري آبادي ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، پر ان جي اسٽريٽجڪ جاگرافيائي اهميت اڄ به برقرار آهي. چين جي نئين دلچسپي هاڻي هن تاريخي بندرگاهه کي ٻيهر هڪ نئون موقعو فراهم ڪري سگهي ٿي.CHEC پاران تصوراتي ماسٽر پلان پيش ڪرڻ هڪ اهم قدم آهي، جنهن سان ڪيٽي بندر ٻيهر پاڪستان جي سامونڊي ترقي جي بحث جو اهم حصو بڻجي ويو آهي، پر ان امڪان سان گڏ انجنيئرنگ جي حقيقت پسندي، شفاف فزيبلٽي مطالعي ۽ مضبوط ماحولياتي منصوبابندي ضروري آهي. تعمير شروع ڪرڻ کان اڳ پاڪستان کي بندرگاهه جي صحيح هنڌ، قدرتي باٿيميٽري، سمنڊ اندر کوٽائي جي مختلف سطحن، اپروچ چينل، گهربل نيويگيشن ڊيپٿ، شروعاتي ۽ سالياني مينٽيننس ڊريجنگ، گاد جي حرڪت، بريڪ واٽر جون گهرجون، نيويگيشن سيفٽي، موسمياتي تبديلي جي اثرن، ماحولياتي اثرن، روڊ ۽ ريل جي ضرورتن، ڪارگو جي امڪاني مقدار ۽ مناسب مالي ۽ PPP فريم ورڪ جو مڪمل جائزو وٺڻ گهرجي. پاڪستان کي اهو پڻ يقيني بڻائڻ گهرجي ته ڪيٽي بندر جي ترقي ڪراچي پورٽ، پورٽ قاسم ۽ گوادر سان غير ضروري مقابلو پيدا ڪرڻ بدران انهن جي پورٽ نيٽ ورڪ کي مڪمل ڪري. جيڪڏهن صحيح منصوبابندي سان ترقي ڪئي وڃي ته ڪيٽي بندر صرف هڪ تاريخي بندرگاهه جي بحالي نه هوندو، پر اهو سنڌ، پاڪستان، افغانستان ۽ ممڪن طور وچ ايشيا کي عربي سمنڊ ۽ عالمي سامونڊي معيشت سان ڳنڍيندڙ هڪ مربوط سامونڊي اقتصادي راهداري بڻجي سگهي ٿو. پاڪستان جي لڳ ڀڳ 990 ڪلو ميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي، جنهن مان تقريبن 270 ڪلو ميٽر سنڌ ۾ آهي، ملڪ کي هڪ اهم سامونڊي برتري فراهم ڪري ٿي، جڏهن ته سنڌ جا موجوده ٻه وڏا تجارتي بندرگاهه، ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم، مستقبل جي سامونڊي توسيع لاءِ بنياد فراهم ڪن ٿا. ڪيٽي بندر مستقبل ۾ سنڌ جو ٽيون وڏو تجارتي سامونڊي دروازو بڻجي سگهي ٿو. سنڌو ڪيٽي بندر کي پيدا ڪيو، سمنڊ ان کي سنڀاليو ۽ تاريخ ان کي بدلائي ڇڏيو؛ هاڻي انجنيئرنگ، سيڙپڪاري ۽ ذميوار منصوبابندي شايد ان کي هڪ نئون مستقبل ڏئي سگهي ٿي.