انگريزن جون ٺهيل پلون (Bridges) اڄ به قائم، پاڪستاني ٺيڪيدارن جون ٺهيل پلون سال اندر ئي سوراخن ۽ چيرن جو شڪار، ڪنڪريٽ ڇڄڻ جا سبب ۽ حل ڪهڙا؟

اسان سڀ روزانو ڪنهن نه ڪنهن پل تان گذرون ٿا. اهي پل دريائن، واهن، ريلوي لائينن ۽ شاهراهن کي پار ڪرائڻ سان اسان جي سفر کي آسان ۽ محفوظ بڻائين ٿا، پر هاڻي هڪ ڳڻتيءَ جوڳي صورتحال عام ٿيندي پئي وڃي. نوان ٺهيل پل، جيڪي اڃان ٻه سال به پراڻا ناهن، انهن جي فرش ۾ چيرون، ڪنڪريٽ جا ٽٽل ٽڪرا، ظاهر ٿيل سريو ۽ ڪٿي ڪٿي ته سڌا سوراخ به نظر اچن ٿا. هي رڳو پل جي خوبصورتي خراب ٿيڻ جو مسئلو ناهي، پر ان جي مضبوط ۽ محفوظ هجڻ جو سوال آهي. اسفالٽ روڊ جي تعميراتي عمر عام طور لڳ ڀڳ ڏهه سال رکي ويندي آهي، جڏهن ته وڏا پل عام طور 60 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي تائين خدمت ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. پوءِ سوال اهو آهي ته ڏهاڪن تائين عوام جو بار کڻڻ لاءِ ٺهيل پل ٻن سالن اندر ئي ڇو زخمي ٿيڻ لڳن ٿا؟
اسان وٽ معيار ۽ سهولتون آهن، پوءِ خرابي ڪٿي آهي؟: پاڪستان وٽ جديد ڪنڪريٽ ملائڻ وارا خودڪار ڪارخانا، جديد ليبارٽريون، آزاد صلاحڪار، ماهر انجنيئر ۽ معيار جي جاچ جا نظام موجود آهن. عالمي فني معيار پڻ استعمال ٿين ٿا. ڪنڪريٽ جا نمونا آزمايا وڃن ٿا، واري ۽ بجري جي جاچ ٿئي ٿي، سريي کي پرکيو وڃي ٿو ۽ رپورٽن جون فائلون مڪمل ڪيون وڃن ٿيون. پوءِ به پل وقت کان اڳ خراب ٿين ٿا. ان مان لڳي ٿو ته مسئلو شايد معيارن جي کوٽ نه، پر ڪاغذن تي صحيح ڪم ۽ زمين تي ٿيندڙ اصل ڪم جي وچ ۾ موجود وٿي آهي. مشين مواد صحيح مقدار ۾ ملائي سگهي ٿي، پر خراب واريءَ کي سٺو نٿي بڻائي سگهي. ليبارٽري هڪ نمونو منظور ڪري سگهي ٿي، پر اهو نمونو پل ۾ وڌل سموري ڪنڪريٽ جي نمائندگي نٿو ڪري. ان ڪري اصل سوال اهو هجڻ گهرجي ته پل جي جسم ۾ خرابي آخر ڪهڙي سبب ۽ ڪهڙي هنڌ کان شروع ٿي؟
توسيع وارا جوڙ Expansion Joint ۽ پاڻي-تباهيءَ جو پهريون رستو: پل ۾ گرمي، سردي ۽ ٽريفڪ جي وزن سبب حرڪت ٿيندي رهي ٿي. ان حرڪت کي برداشت ڪرڻ لاءِ پل ۾ توسيع وارا جوڙ رکيا وڃن ٿا. جيڪڏهن انهن جوڙن جي بندش خراب هجي يا انهن جي تنصيب صحيح نه هجي ته پاڻي پل جي اندر داخل ٿيڻ شروع ڪري ٿو. پاڻي سان گڏ لوڻ ۽ ٻيا نقصانڪار مادا ڪنڪريٽ اندر پهچي سريي کي زنگ لڳائين ٿا. زنگ وڌڻ سان ڪنڪريٽ تي اندر کان دٻاءُ پوي ٿو، چيرون پيدا ٿين ٿيون، ڪنڪريٽ ڇڄڻ شروع ٿئي ٿو ۽ آخرڪار پل جي فرش ۾ سوراخ پيدا ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري توسيع وارن جوڙن، انهن جي بندش، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ هيٺين حفاظتي انتظامن جي خاص جاچ ضروري آهي.
واري ۽ بجري جو معيار به بنيادي مسئلو آهي: ڪنڪريٽ جي مضبوطي ۽ پائيداري صرف سيمينٽ تي دارومدار نٿي رکي. واري ۽ بجري جو معيار پڻ انتهائي اهم آهي. جيڪڏهن واريءَ ۾ گهڻي مٽي، گاد، لوڻ، ڪلورائيڊ، سلفيٽ يا ٻيون نقصانڪار شيون موجود هجن ته ڪنڪريٽ جي معيار تي اثر پوي ٿو. اهڙي واريءَ سان گهربل لچڪ حاصل ڪرڻ لاءِ وڌيڪ پاڻي وڌائڻو پوي ٿو. وڌيڪ پاڻي ڪنڪريٽ کي وڌيڪ سوراخدار بڻائي سگهي ٿو، جنهن مان پاڻي آسانيءَ سان اندر داخل ٿي سريي تائين پهچي سگهي ٿو. ان ڪري رڳو اهو چوڻ ڪافي ناهي ته واريءَ جو ذريعو منظور ٿيل هو. تعمير دوران ايندڙ هر اهم مواد جي مسلسل جاچ ضروري آهي.
ليبارٽري ۾ پاس، پر پل ڪمزور؟: ڪنڪريٽ جي نموني جو دٻاءُ برداشت ڪرڻ وارو امتحان پاس ڪرڻ ضروري آهي، پر اهو پل جي ڊگهي عمر جي مڪمل ضمانت ناهي. جيڪڏهن ڪنڪريٽ کي صحيح نموني پاڻي ۽ نمي نه ڏني وڃي، ان ۾ اندروني خال رهن، سريي جو حفاظتي تهه گهٽ هجي، يا تعمير دوران پاڻي ۽ مواد جو تناسب صحيح نه رکيو وڃي، ته مضبوط نظر ايندڙ ڪنڪريٽ به ڪجهه سالن ۾ ڪمزور ٿي سگهي ٿو. خاص طور تي پاڪستان جي سخت گرميءَ ۾ ڪنڪريٽ کي مناسب وقت تائين صحيح طريقي سان پاڻي ڏيڻ ۽ سنڀالڻ انتهائي ضروري آهي.
هر خرابيءَ جو سبب وڌيڪ بار کي نه بڻايو وڃي: اسان جي روڊن تي وزن کان وڌيڪ بار کڻندڙ وڏيون گاڏيون يقينن پلن لاءِ خطرو آهن. وڌيڪ وزن سان بار بار دٻاءُ پوڻ ڪري پل جي ٿڪاوٽ ۽ خرابي وڌي سگهي ٿي، پر هر پل جي وقت کان اڳ خراب ٿيڻ جو سبب رڳو وڌيڪ بار قرار ڏيڻ به درست ناهي. جيڪڏهن اهوئي سبب آهي ته گاڏين جي وزن، ٽريفڪ ۽ پل جي نقصان جي سائنسي جاچ ذريعي ان جي تصديق ٿيڻ گهرجي. انجنيئرنگ جا فيصلا اندازن سان نه، ثبوتن سان ٿيڻ گهرجن، هاڻي رڳو امتحان پاس ڪرڻ نه، وقت جو امتحان پاس ڪرڻو آهي، اسان کي تعميراتي ڪم جي رڳو ڪاغذي جاچ کان اڳتي وڌي پل جي سڄي زندگيءَ جي ڪارڪردگي تي ڌيان ڏيڻو پوندو. واري، بجري، سيمينٽ ۽ ٻين مواد جي مسلسل جاچ ٿيڻ گهرجي. ڪنڪريٽ جي مضبوطي سان گڏ ان جي پاڻي روڪڻ جي صلاحيت ۽ ڊگهي مدي واري پائيداري به جاچڻ گهرجي. سريي جي حفاظتي تهه جي حقيقي ماپ مڪمل ٿيل ڪم ۾ اوزارن سان چڪاس ٿيڻ گهرجي. توسيع وارن جوڙن، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ حفاظتي تهه جي الڳ ۽ سخت جاچ ٿيڻ گهرجي. ڪنڪريٽ کي صحيح نموني پاڻي ڏيڻ ۽ سنڀالڻ کي معمولي ڪم نه، پر انتهائي اهم تعميراتي عمل سمجهيو وڃي.
سخت قدم ئي پلن کي ڊگهي عمر ڏئي سگهن ٿا: وڏن پلن لاءِ ڊگهي مدي واري پائيداريءَ جي واضح پاليسي هجڻ گهرجي. هر پل جي جوڙجڪ ۾ ايندڙ ڏهاڪن جي ٽريفڪ، ڳرين گاڏين، ٻوڏ، گرمي، زنگ ۽ ماحولياتي اثرن کي نظر ۾ رکيو وڃي. هر مواد جو ذريعو ۽ هر اهم ڪنڪريٽ ڪم جو مڪمل رڪارڊ رکيو وڃي. ڪنڪريٽ ۾ غير ضروري پاڻي ملائڻ تي سخت پابندي هجي. سريي جي حفاظتي تهه جي حقيقي ماپ جي تصديق ڪئي وڃي. توسيع وارن جوڙن ۽ پاڻيءَ جي نيڪال کي پل جي حفاظت جو اهم حصو سمجهيو وڃي. هر وڏي پل جي هڪ، ٻن، پنجن ۽ پوءِ باقاعده وقفي سان فني جاچ ٿيڻ گهرجي. هر پل جو مستقل رڪارڊ هجي، جنهن ۾ تعمير، مواد، جاچ، مرمت ۽ نگراني جي سموري تاريخ محفوظ هجي ۽ جيڪڏهن ٻن سالن اندر پل جي فرش ۾ سوراخ پيدا ٿين، ته سوراخ ڀرڻ کان اڳ ان جو اصل سبب ڳولهيو وڃي.
پل افتتاح لاءِ نه، نسلن لاءِ ٺاهڻ گهرجن: پاڪستان وٽ انجنيئر، ماهر، ليبارٽريون، جديد مشينري ۽ عالمي فني معيار موجود آهن. ضرورت رڳو ان ڳالهه جي آهي ته انهن سڀني کي سخت عملدرآمد، آزاد نگراني، حقيقي ميداني جاچ ۽ ڊگهي مدي واري ذميواري سان ڳنڍيو وڃي. 60 سالن يا ان کان وڌيڪ عرصي لاءِ ٺهيل پل جي فرش ۾ ٻن سالن اندر سوراخ ٿيڻ ڪنهن به صورت ۾ معمولي ڳالهه ناهي. اهم قومي پلن لاءِ اسان کي 100 سالن جي پائيداريءَ جو مقصد رکڻ گهرجي، جنهن لاءِ مضبوط جوڙجڪ، بهتر مواد، معياري تعمير، مسلسل نگراني ۽ وقت سر مرمت ضروري آهي.
هر نئين پل جي فرش ۾ پوندڙ سوراخ کي رڳو هڪ کڏ نه سمجهڻ گهرجي. اهو شايد ڪنهن وڏي فني غفلت جو خاموش ثبوت هجي. پل رڳو سيمينٽ، واري، بجري ۽ سريي جو ڍانچو ناهي. اهو ماڻهن جي زندگي، سفر، واپار ۽ معيشت جو سهارو آهي. تنهنڪري اسان کي اهڙا پل ٺاهڻا پوندا، جيڪي صرف افتتاح واري ڏينهن مضبوط نظر نه اچن، پر ڏهاڪن تائين پنهنجي مضبوطي ثابت ڪن.