صرف سونهن جي ساراهه سبب، عورت جون باقي صلاحيتون اجاڳر نه ٿي سگهيون

صدين کان انسان عورت جي چهري جو شاعر رهيو آهي، پر سندس وجود جي گهرائين جو ايترو سٺو پڙهندڙ نه بڻجي سگهيو آهي. سندس اکين جي چمڪ تي شعر لکيا ويا، وارن جي لهرن کي تشبيهون مليون، چپن جي سرخيءَ کي گيتن ۾ ڳايو ويو، چهري جي رنگ ۽ جسم جي بيهڪ کي حسن جا معيار بڻايو ويو. ادب جي وڏن حصن ۾ عورت محبوبه، مصور جي ڪينواس تي هڪ حسين صورت، شاعر جي تخيل ۾ هڪ استعارو ۽ مرد جي نظر ۾ هڪ دلڪش منظر بڻجي رهي، پر ان سموري ساراهه جي وچ ۾ هڪ بنيادي سوال اڻپورو رهجي ويو، ان حسين چهري جي پٺيان موجود انسان ڪير آهي؟
اسان عورت جي اکين کي ته ساراهيو، پر انهن اکين ۾ سمايل خوابن، ڏاهپ ۽ ڏور رس نظر کي ڪيترو سمجهيو؟ سندس چپن جي تعريف ته ڪئي، پر انهن چپن مان نڪرندڙ سچ جي جرئت کي ڪيترو مڃيو؟ سندس جسم جي نزاڪت تي ته بيت لکيا، پر سندس ارادي جي مضبوطي، سندس فيصلي جي قوت ۽ سندس برداشت جي وسعت کي ڪيترو ادبي مقام ڏنو؟ اسان ڪڏهن عورت جي همت کي ان شدت سان حسين چيو، جنهن شدت سان سندس چهري کي حسين چيو آهي؟ ڪڏهن سندس عقل، خودداري، تخليق، جدوجهد ۽ ناڪاميءَ کانپوءِ ٻيهر اٿي بيهڻ کي به حسن جي ڪنهن صورت طور ڏٺو آهي؟ شايد تمام گهٽ.
هيءَ رڳو ادب جي ڪوتاهي نه آهي؛ هيءَ هڪ اهڙي سماجي سوچ جي علامت آهي، جيڪا نسلن کان عورت کي ڏسڻ جي عادت ته سيکاريندي رهي، پر کيس سمجهڻ جي تربيت گهٽ ڏني. جڏهن ڪنهن ڇوڪريءَ کي بار بار ٻڌايو وڃي ته “تون حسين آهين”، پر ساڳئي گرمجوشيءَ سان اهو نه چيو وڃي ته “تون ذهين آهين، تون باهمت آهين، تنهنجي سوچ قيمتي آهي، تنهنجي راءِ اهم آهي، تنهنجي محنت قابلِ احترام آهي” ته ساراهه آهستي آهستي سڃاڻپ جو معيار بڻجي وڃي ٿي. انسان اڪثر اهوئي سنواريندو آهي، جنهن کي دنيا سندس اندر ڏسي ۽ ساراهي ٿي.
انهيءَ ڪري سوال عورت جي حسن جو ناهي؛ سوال ان نظر جو آهي، جيڪا عورت ۾ حسن کانسواءِ ٻيو ڇا ڏسڻ چاهي ٿي. اسان جنهن خوبيءَ کي بار بار نمايان ڪريون ٿا، جنهن تي داد ڏيون ٿا ۽ جنهن کي سماجي قبوليت سان ڳنڍيون ٿا، اها خوبي آهستي آهستي انسان جي ذات جو مرڪز بڻجي وڃي ٿي. جيڪڏهن عورت کي سندس چهري جي ڪري وڌيڪ ڌيان، وڌيڪ محبت ۽ وڌيڪ قبوليت ملي ٿي ته پوءِ اهو فطري آهي ته هوءَ پنهنجي وجود جو وڏو حصو ان چهري کي سنوارڻ ۾ لڳائي. ان ۾ عورت جي ڪا غلطي ناهي؛ سماج جنهن شيءِ کي قدر جو درجو ڏئي ٿو، انسان گهڻو ڪري ان ئي شيءِ کي پنهنجي سرمائي طور ڏسڻ لڳي ٿو.
عورت جي زندگيءَ سان اهو رويو حسن تائين محدود به ناهي رهيو. صدين تائين سندس قدر گهر جي صفائي، کاڌي جي ذائقي، فرمانبرداري، قرباني ۽ خاندان جي عزت سان ماپيو ويو. ڌيءَ جي هٿ ۾ ڪتاب اچڻ کان اڳ ويلڻ رکيو ويو ۽ سندس ذهن کي دنيا سمجهڻ بدران گهر سنڀالڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. سندس خاموشيءَ کي شرافت، سندس برداشت کي فضيلت ۽ سندس ذاتي خواهشن کي قربانيءَ جو نالو ڏنو ويو. وقت بدلجي ويو، سماج جا ڪيترائي روپ بدلجي ويا، پر عورت کي ڪجهه مخصوص ظاهري يا سماجي معيارن ۾ ماپڻ جي اها پراڻي عادت اڃان مڪمل طور ختم ناهي ٿي.
سونهن جو هڪ سبب اهو به آهي ته اها نظر اچي ٿي؛ جڏهن ته عقل کي سمجهڻ لاءِ گفتگو گهرجي، ڪردار کي پرکڻ لاءِ وقت، همت کي ڏسڻ لاءِ آزمائش ۽ دانائيءَ کي سڃاڻڻ لاءِ زندگيءَ جو تجربو. چهرو هڪ نظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، پر هڪ عورت جي ذهن تائين پهچڻ لاءِ سندس لفظ ٻڌڻا پوندا آهن. سندس ڪردار کي سمجهڻ لاءِ سندس فيصلا ڏسڻا پوندا آهن. سندس قوت کي ڄاڻڻ لاءِ ڏسڻو پوندو ته هوءَ ڏکي وقت ۾ ڪهڙي ريت بيهي ٿي. شايد ان ڪري ئي سماج لاءِ عورت جي چهري تي تبصرو ڪرڻ، سندس ذهن کي پڙهڻ کان وڌيڪ آسان رهيو آهي، پر چهرو وقت جي ملڪيت آهي. عمر ان تي پنهنجا نشان ڇڏيندي آهي، تجربا ان کي بدلائيندا آهن ۽ وقت آخرڪار هر ظاهري حسن کي پنهنجي سفر ۾ اڳتي وٺي ويندو آهي. جيڪڏهن عورت جي سڄي خود قدري کي چهري سان ٻڌي ڇڏيو وڃي ته پوءِ وقت سان گڏ بدلجندڙ چهرو سندس اعتماد کي به ڇو ساڻ وٺي وڃي؟ سندس وجود ته ساڳيو آهي؛ بدلجي ته رڳو اهو معيار ٿو وڃي، جنهن سان سماج کيس ماپيندو رهيو.
حقيقي حسن شايد اتي شروع ٿئي ٿو، جتي آئينو ختم ٿئي ٿو. همت تي گهنج نٿا پون، عقل جي جواني ختم نٿي ٿئي، همدردي عمر سان پوڙهي نٿي ٿئي، خودداريءَ جا وار اڇا نٿا ٿين، اصول پسنديءَ جي چهري تي وقت جون لڪيرون نٿيون پون، هڪ عورت جيڪا ويهن سالن جي عمر ۾ پنهنجي حق لاءِ آواز بلند ڪرڻ سکي ٿي، اها پنجاهه سالن جي عمر ۾ شايد ان ئي آواز کي وڌيڪ دانائي ۽ تجربي سان استعمال ڪري، جيڪا عورت ڏکين حالتن مان گذري ٿي، سا لازمي طور ڪمزور نٿي ٿئي؛ ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جا ڌڪ ئي سندس اندر اهڙي مضبوطي پيدا ڪن ٿا، جيڪا آرام ڪڏهن پيدا نٿو ڪري سگهي.
انهيءَ ڪري اسان کي پنهنجي ڌيئرن کي رڳو آئينو نه، نقشو به ڏيڻو پوندو. کين اهو ٻڌائڻو پوندو ته اهي حسين آهن، پر سندن اصل قيمت سندن چهري کان گهڻي وڏي آهي. سندن سوالن جي اهميت آهي، سندن سوچ جي اهميت آهي، سندن فيصلن جي اهميت آهي، سندن ناڪامي به سندن بي قدريءَ جو ثبوت ناهي. جيڪڏهن اهي امتحان ۾ ناڪام ٿين ٿيون، زندگيءَ ۾ ڪو غلط فيصلو ڪري يا ڪنهن خواب تائين پهچڻ ۾ وقت وٺن ٿيون ته کين اهو نه سيکاريو وڃي ته ناڪاميءَ سان سندن قدر گهٽجي ويو؛ کين اهو سيکاريو وڃي ته ڪري پوڻ زندگيءَ جو حصو آهي، پر ڪري پوڻ کانپوءِ ٻيهر اٿي بيهڻ ئي انسان جي اصل سڃاڻپ آهي.
اسان کي پنهنجي ڌيئرن کي خواب ڏسڻ جي آزادي ڏيڻ گهرجي، جيتوڻيڪ انهن جا خواب اسان جي خواهشن کان مختلف ڇو نه هجن. کين فيصلا ڪرڻ گهرجن، جيتوڻيڪ انهن فيصلن ۾ غلطيءَ جو امڪان هجي. غلطيءَ کان پاڪ زندگي شايد محفوظ هجي، پر اها زندگي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي ئي امڪانن کان محروم هوندي آهي. عورت کي مالي، فڪري، جذباتي ۽ اخلاقي طور پنهنجي پيرن تي بيهڻ سيکارڻ جو مطلب رشتن کان لاتعلقي ناهي؛ ان جو مطلب اهو آهي ته ساٿ ضرورت جي مجبوري نه، پر آزاديءَ سان ڪيل چونڊ هجي، جيڪا عورت پاڻ سان بيهڻ ڄاڻي ٿي، سا ئي ڪنهن ٻئي سان به پنهنجي مرضي، محبت ۽ وقار سان بيهي سگهي ٿي.
اسان جي ادب ۽ فن کي به پنهنجي نظر بدلائڻي پوندي. شاعر جيڪڏهن سندس وارن تي لکڻ چاهي ته لکي، پر سندس ارادي جي ڳنڍن کي به لفظ ڏئي. اديب جيڪڏهن سندس حسن بيان ڪري ته ڪري، پر سندس ذهن جي پيچيدگين ۽ سندس فيصلن جي جرئت کي به ڪهاڻي بڻائي. مصور سندس چهرو رنگي، پر سندس اندر جي دنيا کي به ڏسڻ جي ڪوشش ڪري. فلم عورت کي رڳو حسين محبوبه يا مظلوم ڪردار طور پيش ڪرڻ بدران کيس سوچيندڙ، فيصلو ڪندڙ، سوال ڪندڙ، تخليق ڪندڙ، اڳواڻي ڪندڙ ۽ پنهنجي تقدير سان بحث ڪندڙ انسان طور به ڏيکاري. پاڪستان ۽ سنڌ ۾ عورت جي سياسي شعور ۽ صلاحيتن کي اجاڳر ڪرڻ جو تاريخي سهرو انقلابي اڳواڻ رسول بخش پليجي کي وڃي ٿو، جنهن سياسي تربيت ذريعي “سنڌياڻي تحريڪ” جي صورت ۾ عورت جي جدوجهد واري ڪردار کي نئين سڃاڻپ بخشي.
ڇو ته ثقافت رڳو سماج جو عڪس ناهي؛ اها سماج جي ايندڙ شڪل به ٺاهي ٿي. اسان جيڪي ڪردار بار بار ڏسون ٿا، انهن کي ئي ممڪن سمجهڻ لڳون ٿا. جيڪڏهن اسڪرين تي بهادر عورتون هونديون، ڪتابن ۾ ذهين عورتون هونديون، گهرن ۾ عورت جي راءِ کي عزت ملندي ۽ ڪم جي هنڌن تي سندس قابليت کي چهري کان وڌيڪ اهميت ڏني ويندي ته ايندڙ نسلن جي ڌيئرن وٽ پنهنجي سڃاڻپ لاءِ هڪ وسيع دنيا هوندي. پوءِ ماءُ ڌيءَ کي رڳو اهو نه چوندي ته “پنهنجو چهرو سنوار”؛ هوءَ اهو به چوندي ته “پنهنجو ذهن روشن ڪر، پنهنجي همت مضبوط ڪر، پنهنجي پيرن تي بيهه.”
شايد اسان کي حسن جي تعريف ئي ٻيهر لکڻي پوندي. حسن رڳو اهو ناهي جيڪو اک کي وڻي؛ حسن اهو به آهي جيڪو روح کي بلند ڪري. ناانصافيءَ جي سامهون بيهڻ واري جرئت ۾ حسن آهي. سچ ڳولڻ واري عقل ۾ حسن آهي. ڪنهن ڪمزور جو هٿ جهلي بيهڻ واري همدرديءَ ۾ حسن آهي. پنهنجي غلطي تسليم ڪري ٻيهر شروعات ڪرڻ واري انسانيت ۾ حسن آهي. خيال کي عمل ۾ بدلائڻ واري محنت ۾ حسن آهي ۽ اهڙي وقار ۾ حسن آهي، جيڪو ٻين جي منظوريءَ کان سواءِ به پنهنجي جاءِ تي قائم رهي.
اسان کي عورت جي حسن کان سوال ڪرڻ جي ضرورت ناهي؛ اسان کي پنهنجي نظر جي وسعت کان سوال ڪرڻ گهرجي. اسان کي رڳو اهو نه پڇڻ گهرجي ته “هوءَ ڪيتري حسين آهي؟” بلڪه اهو به پڇڻ گهرجي ته “هوءَ ڇا ٿي سوچي؟ هن ڇا سکيو آهي؟ هن ڇا ٺاهيو آهي؟ هن ڇا برداشت ڪيو آهي؟ هوءَ ڪهڙي ڳالهه لاءِ بيهي ٿي؟ هن دنيا کي ڇا ڏنو آهي؟ ڪهڙي ڏکي گهڙيءَ ۾ هن پنهنجي اندر جي همت کي زنده رکيو؟“
ڇو ته سماج جن خوبين کي ساراهي ٿو، اهي ئي خوبيون وڌڻ لڳن ٿيون. جيڪڏهن اسان عورت جي چهري کي سندس سڀ کان وڏو سرمايو بڻائينداسين ته پوءِ سندس ذهن، تخليق، همت ۽ ڪردار لازمي طور ان جي ڇانوَ ۾ رهندا، پر جيڪڏهن اسان سندس سونهن سان گڏ سندس ڏاهپ کي ساراهينداسين، سندس نرميءَ سان گڏ سندس مضبوطيءَ کي مڃينداسين، سندس محبت سان گڏ سندس آزاديءَ جو احترام ڪنداسين ۽ سندس وجود کي رڳو ڏسڻ بدران سمجهڻ جي ڪوشش ڪنداسين ته پوءِ عورت جي سڃاڻپ جو دائرو به اوترو ئي وسيع ٿيندو، جيترو سندس اندر جو جهان.
صرف سونهن جي ساراهه سبب عورت جون ٻيون صلاحيتون اُڀري نه سگهيون. شايد هن جملي ۾ اسان جي سماجي تاريخ جو هڪ وڏو الميو لڪل آهي. عورت کي حسين سڏڻ غلط نه هو؛ کيس رڳو حسين سمجهڻ مسئلو هو. کيس ساراهڻ ظلم نه هو؛ سندس ٻين خوبين کي وساري ڇڏڻ ناانصافي هئي. چهرو ڏسڻ فطري آهي، پر انسان کي ڏسڻ شعور آهي.
آخرڪار، اهڙو حسن جيڪو رڳو اکين کي وڻي، وقت جي حدن ۾ قيد آهي؛ پر اهو حسن جيڪو سوچي ٿو، چونڊي ٿو، جدوجهد ڪري ٿو، تخليق ڪري ٿو، ٻين لاءِ بيهي ٿو ۽ پنهنجي وجود سان دنيا ۾ ڪا معنيٰ پيدا ڪري ٿو، اهو وقت کان مٿانهون ٿي وڃي ٿو.
عورت جو اصل حسن شايد سندس چهري تي نه، پر ان لمحي ۾ ظاهر ٿئي ٿو، جڏهن هوءَ پنهنجي خوف کان مٿي ٿي ڪو فيصلو ڪري ٿي؛ جڏهن هوءَ ڪري پوڻ کانپوءِ ٻيهر اٿي بيهي ٿي؛ جڏهن هوءَ پنهنجي لاءِ نه، ڪنهن ٻئي لاءِ آواز بلند ڪري ٿي؛ ۽ جڏهن هوءَ دنيا جي نظرن ۾ پاڻ کي ماپڻ بدران، پنهنجي اندر جي آواز سان پنهنجي قدر کي سڃاڻي ٿي. ڇو ته ڏٺو ويندڙ حسن اکين کي متاثر ڪري ٿو، پر عمل ڪندڙ حسن تاريخ کي.