شعور جهالت جو خاتمو آهي

شعور، سوچ، علم، اخلاق ۽ رواداري سان ٿيندي آهي. جنهن سماج ۾ ماڻهو سوال ڪرڻ، سچ کي سچ چوڻ، ڪوڙ کي رد ڪرڻ ۽ پنهنجي حق سان گڏ ٻين جي حق جو احترام ڪرڻ سکي وڃن، اتي ترقي جا دروازا پاڻ کلي ويندا آهن. ان جي ابتڙ، جتي جهالت، وهم، نفرت، تعصب ۽ بي سوچي غالب هجن، اتي وڏيون وڏيون عمارتون به سماج کي مهذب نٿيون بڻائي سگهن.
شعور دراصل جهالت جي اونداهيءَ خلاف روشني آهي. تعليم ۽ علم انسان کي رڳو پڙهڻ لکڻ نٿا سيکارين، پر کيس اهو به سيکارين ٿا ته ڇا صحيح آهي، ڇا غلط آهي، ڪهڙو عمل انسانيت جي خدمت آهي۔
اسان جي سماج جو سڀ کان وڏو الميو اهو آهي ته اسان تعليم کي گهڻو ڪري نوڪري حاصل ڪرڻ جو وسيلو سمجهون ٿا، جڏهن ته تعليم جو اصل مقصد انسان جي سوچ کي آزاد ڪرڻ، اخلاق کي مضبوط ڪرڻ ۽ سماج کي بهتر بڻائڻ آهي. جيڪڏهن ڪو ماڻهو وڏيون ڊگريون حاصل ڪرڻ باوجود ڪوڙ، نفرت، ناانصافي ۽ تعصب جو ساٿ ڏئي ٿو ته پوءِ سوال پيدا ٿئي ٿو ته ان تعليم مان سماج کي ڪهڙو فائدو ٿيو۔
شعور يونيورسٽيءَ جي ڊگري جو نالو ناهي. هڪ اڻ پڙهيل ماڻهو به باشعور ٿي سگهي ٿو ۽ هڪ پڙهيل ماڻهو به جاهل سوچ رکي سگهي ٿو. شعور جو مطلب آهي سوچڻ، سمجهڻ، سوال ڪرڻ، دليل ٻڌڻ، اختلاف کي برداشت ڪرڻ ۽ پنهنجي عمل جي نتيجن کي محسوس ڪرڻ.
جهالت صرف اهو ناهي ته ڪنهن کي پڙهڻ نه اچي. جهالت اها به آهي ته انسان کي سچ ٻڌڻ پسند نه هجي. جهالت اها آهي ته ڪو ماڻهو ذات، برادري، قبيلي يا طاقت جي بنياد تي انسانن ۾ فرق ڪري. جهالت اها آهي ته ڪنهن جي حق تي قبضو ڪري ان کي پنهنجو حق سمجهيو وڃي. جهالت اها آهي ته نفرت کي غيرت ۽ تشدد کي بهادري سمجهيو وڃي.
اڄ اسان جي سماج ۾ ڪيترائي مسئلا رڳو غربت يا وسيلن جي کوٽ سبب پيدا نٿا ٿين؛ انهن جي پٺيان شعور جي کوٽ به هڪ اهم سبب آهي. جتي قانون کان وڌيڪ ذاتي طاقت، دليل کان وڌيڪ افواهه، ۽ علم کان وڌيڪ تعصب کي اهميت ملندي، اتي امن ۽ ترقي جو خواب اڌورو رهندو.
خاص طور تي نوجوان نسل لاءِ شعور انتهائي ضروري آهي. نوجوان ڪنهن به قوم جو سڀ کان وڏو سرمايو هوندا آهن. جيڪڏهن نوجوانن جي هٿن ۾ ڪتاب، قلم، هنر ۽ تحقيق هوندي ته اهي سماج جي تعمير ڪندا؛ جيڪڏهن انهن جي ذهنن کي نفرت، انتهاپسندي، ڪوڙي شهرت ۽ بي مقصد مقابلي حوالي ڪيو ويندو ته ساڳي توانائي تباهيءَ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.
اسان کي پنهنجي اسڪولن ۽ ڪاليجن کي صرف امتحان پاس ڪرڻ جا مرڪز نه، پر شعور پيدا ڪرڻ جا ادارا بڻائڻا پوندا. ٻار کي صرف ڪتاب ياد ڪرائڻ بدران کيس سوال ڪرڻ سيکارڻو پوندو. استاد جو ڪم صرف سبق پڙهائڻ نه، پر شاگرد جي اندر سوچڻ جي صلاحيت پيدا ڪرڻ به آهي.
گهر به شعور جي پهرين درسگاهه آهي. جيڪڏهن ٻار گهر ۾ نفرت، تشدد، ڪوڙ ۽ تعصب ڏسندو ته اسڪول جي تعليم اڪيلي ان جي شخصيت کي مڪمل طور تبديل نه ڪري سگهندي. والدين کي ٻارن سان گفتگو ڪرڻي پوندي، سندن سوال ٻڌڻا پوندا ۽ کين اختلاف ڪرڻ جو حق ڏيڻو پوندو.
اسان کي اهو به سمجهڻو پوندو ته شعور جو مطلب پنهنجي ثقافت، ٻولي يا روايتن کان نفرت ڪرڻ نه آهي. حقيقي شعور پنهنجي سڃاڻپ سان محبت ڪرڻ سان گڏ ٻين جي سڃاڻپ جو احترام ڪرڻ سيکاري ٿو. باشعور ماڻهو پنهنجي حق لاءِ آواز بلند ڪري ٿو، پر ٻئي جي حق کي لتاڙي پنهنجي حق جو دفاع نٿو ڪري.
سنڌ جي فڪري روايت ۾ علم، ادب، محبت ۽ انسان دوستيءَ جا مضبوط بنياد موجود رهيا آهن. اڄ ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته انهن قدرن کي ڪتابن جي صفحن مان ڪڍي عملي زندگيءَ جو حصو بڻايو وڃي. جديد سنڌ جي مستقبل بابت به تعليم، قابليت، سماجي شعور ۽ فڪري آزاديءَ کي بنيادي اهميت ڏني پئي وڃي.
اسان جيڪڏهن واقعي جهالت جو خاتمو چاهيون ٿا ته صرف خواندگيءَ جا انگ وڌائڻ ڪافي نه هوندا. اسان کي سوچ جي معيار کي بلند ڪرڻو پوندو. اهڙو معاشرو ٺاهڻو پوندو، جتي ڪتاب پڙهڻ عزت سمجهيو وڃي، سوال ڪرڻ گستاخي نه هجي، اختلاف دشمني نه هجي، ۽ سچ ڳالهائڻ ڏوهه نه هجي.
ڇو ته جنهن ڏينهن انسان سوچڻ شروع ڪري ٿو، ان ڏينهن جهالت جي زنجير ٽٽڻ شروع ٿئي ٿي.
جنهن ڏينهن نوجوان پنهنجي مستقبل بابت سوال ڪندو، ان ڏينهن سماج جا پراڻا مسئلا للڪاريا ويندا.
جنهن ڏينهن عورت پنهنجي حقن کان واقف ٿيندي، ٻار تعليم کي پنهنجو بنيادي حق سمجهندو، مزدور پنهنجي محنت جي عزت محسوس ڪندو ۽ عام ماڻهو قانون کي طاقتور کان مٿانهون سمجهندو، ان ڏينهن سماج ۾ حقيقي تبديليءَ جو آغاز ٿيندو.
شعور ڪو نعرو ناهي؛ شعور هڪ مسلسل سفر آهي ۽ هن سفر جو پهريون قدم ڪتاب آهي، ٻيو سوال آهي، ٽيون دليل آهي ۽ آخري منزل هڪ اهڙو سماج آهي، جتي انسان کي انسان سمجهيو وڃي.
اڄ اسان وٽ چونڊ موجود آهي:
يا ته جهالت جي اونداهيءَ ۾ خاموش بيٺا رهون، يا علم ۽ شعور جي روشني کڻي پنهنجي سماج جو رستو روشن ڪريون. ڇو ته حقيقت اها آهي ته جهالت کي ختم ڪرڻ لاءِ تلوار نه، شعور گهرجي؛ نفرت نه، تعليم گهرجي؛ ۽ تباهي نه، فڪر ۽ انسانيت گهرجي.
شعور وڌندو ته جهالت گهٽ ٿيندي، ۽ جهالت گهٽ ٿيندي ته سماج ترقي ڪندو.