افغانستان ريلوي جو ڄار پکيڙي رهيو آهي ۽ پاڪستان ريلوي جي پکڙيل ڄار جي بحاليءَ کان قاصر

افغانستان جي پھرين ريلوي لائين جو افتتاح پاڪستان جون اکيون کولڻ لاءِ ڪافي هجڻ گهرجي. 28 سيپٽمبر 2026ع تي خواف- هرات ريلوي جو 43 ڪلو ميٽر ڊگهو نئون حصو روزنڪ کان رباط پريان تائين کوليو ويو، جنهن تي ڄاڻايل لاڳت 5 ڪروڙ 85 لک آمريڪي ڊالر آهي. هڪ گهٽ ترقي يافته ۽ سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ نوان رابطا قائم ڪري رهيو آهي. جڏهن ته پاڪستان اڳ ۾ هلندڙ ريلوي لائينن تي خدمتون بحال ڪرڻ ۾ ڏکيائين کي منهن ڏئي رهيو آهي. اها صورتحال سنجيده قدم کڻڻ جي گهر ڪري ٿي: ريلوي خدمتون بحال ڪرڻ ۽ علاقائي توڙي عالمي واپار ۾ پاڪستان جي جاءِ مضبوط ڪرڻ.
خواف- هرات جو مجموعي منصوبو لڳ ڀڳ 225 کان 226 ڪلو ميٽر ڊگهو آهي. ان جي تعمير 2006-2007ع ڌاري شروع ٿي ۽ روزنڪ تائين شروعاتي رابطو ڊسمبر 2020ع ۾ کوليو ويو. هرات هوائي اڏي ۽ صنعتي علائقي ڏانهن باقي 47 ڪلو ميٽر حصي جي تعمير جو ٺيڪو مارچ 2024ع ۾ گاما گروپ کي 5 ڪروڙ 30 لک آمريڪي ڊالرن ۾ ڏنو ويو. پهرين ٽن حصن لاءِ ايران مالي وسيلا فراهم ڪيا. جڏهن ته تازو کوليل مرحلي جي مالي ذميواري افغانستان کنئي ۽ ان جي تعمير ۾ قزاقستان جي ڪمپنيءَ حصو ورتو. انهن الڳ ٺيڪن کي مڪمل ٿيل هڪڙي راهداري سمجهڻ درست نه ٿيندو.
افغانستان وٽ اڳ ۾ ملڪ گير، هڪٻئي سان ڳنڍيل ريلوي ڄار نه هو، پر اهو ڪڏهن به ريلوي پٽڙين کان مڪمل طور خالي نه رهيو آهي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڪابل ۽ دارالامان وچ ۾ لڳ ڀڳ ست ڪلو ميٽر ڊگهي ٻاڦ تي هلندڙ ٽرام موجود هئي. پوءِ سوويت دور جا مختصر ريلوي رابطا تورغنڊي ۽ حيرتان تائين پهتا. ايشيائي ترقياتي بئنڪ (ADB) جي سهڪار سان 75 ڪلو ميٽر ڊگهي حيرتان- مزار شريف ريلوي 2011ع ۾ کولي وئي. افغانستان جو ريلوي ادارو 2004ع ۾ هڪ کاتي طور شروع ٿيو. 2009ع ۾ ڊائريڪٽوريٽ بڻيو ۽ سيپٽمبر 2012ع ۾ باضابطا افغانستان ريلوي اٿارٽيءَ (ARA) جي صورت اختيار ڪيائين.
اڄ افغانستان ڪيترن علاقائي آمدورفت منصوبن جو حصو آهي. اهو 2005ع ۾ وچ ايشيا جي علاقائي معاشي سهڪار واري پروگرام (CAREC)۾ شامل ٿيو. 15 نومبر 2017ع تي صحيح ٿيل لاجورد راهداريءَ جو معاهدو افغانستان، ترڪمانستان، آذربائيجان، جارجيا ۽ ترڪيءَ کي روڊ، ريل ۽ سامونڊي آمدورفت ذريعي ڳنڍي ٿو. ڀارت، ايران ۽ افغانستان چابهار جي واپاري لنگهه واري انتظام هيٺ سهڪار ڪن ٿا. تجويز ڪيل پنج ملڪي ريلوي راهداري چين، ڪرغزستان، تاجڪستان، افغانستان ۽ ايران کي ڳنڍڻ لاءِ آهي. اهي منصوبا آمدورفت جا متبادل فراهم ڪن ٿا، پر اڻپورن رابطن سبب هر تجويز ڪيل رستي تي لڳاتار ريلوي سفر اڃان ممڪن ناهي.
پاڪستان کي اهي بنياد ورثي ۾ مليا هئا، جيڪا افغانستان اڄ ٺاهڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي. موجوده پاڪستان جي حدن اندر پهرين عوامي ريلوي لائين 13 مئي 1861ع تي ڪراچي سٽي ۽ ڪوٽڙي وچ ۾ کولي وئي، جنهن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 169 ڪلو ميٽر هئي. ان کانپوءِ 1886ع ۾ نارٿ ويسٽرن اسٽيٽ ريلوي قائم ٿي. 1947ع ۾ آزاديءَ وقت ملڪ جي اولهندي حصي کي لڳ ڀڳ 8,122 رُوٽ ڪلو ميٽر ريلوي ورثي ۾ ملي. اداري جو نالو 1961ع ۾ پاڪستان ويسٽرن ريلوي ۽ 1974ع ۾ پاڪستان ريلوي رکيو ويو. هن ورثي جي انگ ۾ اڳوڻي اوڀر پاڪستان جو الڳ ريلوي نظام شامل ناهي.
پاڪستان جي معاشي سروي 2025-2026ع موجب ريلوي ڄار جي ڊيگهه 7,791 رُوٽ ڪلو ميٽر آهي، جيڪا ورثي ۾ مليل ڄار کان مجموعي طور 331 ڪلو ميٽر گهٽ آهي، پر ڄار جي ڪُل ڊيگهه مان خدمتن جي بندش جو پورو اندازو نٿو ٿئي. آگسٽ 2025ع ۾ سينيٽ جي هڪ ڪميٽيءَ کي ٻڌايو ويو ته ڪراچي ڊويزن ۾ 624 ڪلو ميٽر ريلوي رستا هلندڙ ۽ 439 ڪلو ميٽر غير فعال آهن. افغانستان پنهنجو پهچ وارو دائرو وڌائي رهيو آهي. جڏهن ته پاڪستان جا قائم ٿيل رابطا ماٺ ۾ پئجي ويا آهن. نقصان رڳو پٽڙين جو ناهي؛ ان ۾ بند ٿيل خدمتون، زبون ٿيندڙ بنيادي ڍانچو ۽ واپاري اهميت جي گهٽتائي پڻ شامل آهي. پارلياماني جوابن ۾ روڊن جي مقابلي، پراڻين سوڙهي گيج وارين لائينن، ناڪافي سيڙپڪاري، ڪمزور سگنل نظام ۽ محدود مال برداري سهولتن جي نشاندهي ڪئي وئي آهي. پاڪستان کي پنهنجن موجوده منصوبن کي عملي بحاليءَ ۾ بدلائڻو پوندو. ايم ايل-1 جو لڳ ڀڳ 480 ڪلو ميٽر ڊگهو ڪراچي-روهڙي حصو ايشيائي ترقياتي بئنڪ جي سهڪار سان تياريءَ هيٺ آهي؛ 2026ع ۾ صلاحڪارن جي چونڊ ۽ امڪاني ٺيڪيدارن سان مشاورت جا مرحلا دستاويزن ۾ ڄاڻايل آهن. تجويز ڪيل 884 ڪلو ميٽر ڊگهي روهڙي-نوڪنڊي لائين جي بهتري ريڪوڊڪ جي معدنيات جي آمدورفت ۾ مدد ڪندي. ٿر ڪوئلي جي ريلوي رابطي ۾ ڇوڙ ڏانهن لڳ ڀڳ 105 ڪلو ميٽر نئين لائين شامل آهي؛ رٿابندي ڪميشن جي هڪ بيان موجب وسيع منصوبي جي لاڳت 53 ارب 70 ڪروڙ رپيا آهي. اهي الڳ منصوبا آهن، جيڪي عملدرآمد جي مختلف مرحلن ۾ آهن ۽ انهن کي مڪمل ٿيل ڪاميابيون قرار نٿو ڏئي سگهجي.
پاڪستان ريلوي جي فيبروري 2026ع واري سرڪاري نئين سر جوڙجڪ منصوبي موجب ملڪ جي مال برداريءَ ۾ ريلوي جو حصو لڳ ڀڳ اٺ سيڪڙو آهي، جنهن کي جديدڪاري ۽ خانگي شعبي جي شموليت سان 25 سيڪڙو ڪرڻ جي تجويز آهي. ان مقصد لاءِ عملي سڌارا ضروري آهن. مال گاڏين لاءِ واضح وقت ناما، ڀروسي جوڳا انجڻ، جديد مال چاڙهڻ ۽ لاهڻ جا ٽرمينل ۽ شفاف ڀاڙا گهرجن. ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جا اندروني خشڪي بندرگاهن سان ڪارائتا رابطا هئڻ گهرجن. گوادر جي ريلوي ترقي حقيقي واپاري طلب جي جائزي ۽ مرحليوار سيڙپڪاريءَ سان ٿيڻ گهرجي، جيئن مهانگي بنيادي ڍانچي لاءِ مناسب ۽ مستقل مال برداري موجود هجي.
اڳ ۾ هلندڙ برانچ لائينن جي بحالي وفاق ۽ صوبن جي گڏيل ذميواري بڻجڻ گهرجي. فيصلا رڳو مسافرن جي ڀاڙن مان ٿيندڙ آمدنيءَ تي نه، پر زرعي منڊين، صنعتي ضرورتن ۽ ننڍن شهرن جي رسائيءَ کي نظر ۾ رکي ڪيا وڃن. هر بحاليءَ جي لاڳت، متوقع آمدورفت ۽ خدمتن جون ذميواريون عوام آڏو رکڻ گهرجن. ان سان ريلوي جي بحالي مقامي ترقيءَ سان ڳنڍبي ۽ سياسي طور پرڪشش منصوبا سرڪاري ناڻي تي مستقل بار بڻجڻ کان بچي سگهندا.
پاڪستان کي علاقائي توڙي عالمي سطح تي پنهنجي حيثيت به مضبوط ڪرڻي پوندي. ازبڪستان، افغانستان، پاڪستان ريلوي اڃان فزيبلٽي اڀياس، مالي وسيلن ۽ هلائڻ بابت معاهدن تي دارومدار رکي ٿي. مڪمل ٿيڻ جون تاريخون ڏيڻ کان اڳ سرحدي طريقيڪار، سلامتيءَ جون ذميواريون ۽ فني انتظام طئي ڪرڻ گهرجن. پاڪستان جي 1,676 ملي ميٽر ريلوي گيج پاڙيسري نظامن کان مختلف آهي، تنهنڪري مال جي منتقليءَ جا مناسب انتظام ضروري آهن. ايران ۽ افغانستان سان سهڪار وچ ايشيا تائين رسائيءَ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ گهرجي. واپاري رستي جي چونڊ ڀروسي، مجموعي خرچ ۽ سرحدي دير جي بنياد تي ڪندا، رڳو سفارتي اعلانن يا جاگرافيءَ تي نه.
ريلوي ايڊوانسڊ انفرااسٽرڪچر نيٽ ورڪ پروگرام (RAIN)، ۾ جي پي ايس (GPS) ذريعي گاڏين جي نگراني، ڪمانڊ مرڪز ۽ 1,700 ڪلو ميٽر فائبر نيٽ ورڪ تجويز ڪيل آهن. ٽيڪنالاجيءَ سان گڏ جوابده انتظام، سارسنڀال لاءِ محفوظ بجيٽ ۽ سلامتيءَ جي آزاد نگراني به ضروري آهي. لازمي مسافر خدمتن کي شفاف سرڪاري مالي سهڪار ملڻ گهرجي، جڏهن ته مال برداري تجارتي بنيادن تي هلڻ گهرجي. افغانستان جي اڳڀرائي پاڪستان کي پنهنجون نظرانداز ڪيل صلاحيتون بحال ڪرڻ ۽ عالمي رابطا مضبوط ڪرڻ لاءِ اتساهڻ گهرجي. بندرگاهون ۽ ريلوي ورثو اڃان به قيمتي فائدا آهن، پر خدمتون ناڪام ٿين ته انهن جي اهميت گهٽجي وڃي ٿي. پاڪستان کي بند پيل لائينن تي خدمتون بحال ڪرڻ، ڪارائتا منصوبا مڪمل ڪرڻ ۽ ڀروسي جوڳو واپاري لنگهه فراهم ڪرڻو پوندو. علاقائي اثر اهو ملڪ حاصل ڪندو، جيڪو مال وقت سر ۽ سلامتيءَ سان پهچائيندو، نه اهو جيڪو صرف واعدا ورجائيندو رهندو.