سوچن جو سفر، گهرو ساگر

سوچ انسان جي سڀ کان وڏي دولت آهي. اها نه ڏسڻ ۾ اچي ٿي، نه هٿن سان ڇهي سگهجي ٿي، پر ان جي اثر سان قومون جنم وٺن ٿيون، تهذيبون تعمير ٿين ٿيون ۽ تاريخ جا نوان باب لکجن ٿا. سوچ جڏهن محدود مفادن کان آزاد ٿي وڃي ٿي ته اها سمنڊ کان به وڌيڪ گهري، آسمان کان به وڌيڪ وسيع ۽ وقت کان به وڌيڪ طاقتور بڻجي وڃي ٿي. هي شعر ان ئي ازلي حقيقت جو ترجمان آهي ته سوچ جو سفر ڪنهن حد، ڪنهن سرحد ۽ ڪنهن انتها کي نٿو مڃي. انسان جي سڃاڻپ سندس لباس، دولت يا عهدي سان نه، پر سندس سوچ جي اوچائيءَ سان ٿيندي آهي. جن ماڻهن جي نظر رڳو پنهنجي ذات تائين محدود رهي ٿي، انهن جا قدم به محدود رهن ٿا، پر جن پنهنجي فڪر کي انسانيت، علم، محبت ۽ خدمت سان ڳنڍيو، انهن جا نالا صدين تائين زنده رهيا. وڏي سوچ هميشه وڏا خواب جنم ڏيندي آهي ۽ وڏا خواب ئي وڏين حقيقتن جو بنياد بڻجندا آهن. سوچ جو سفر خاموش هوندو آهي، پر ان جا نتيجا سڄي دنيا محسوس ڪندي آهي. هر ايجاد، هر علمي دريافت، هر سماجي سڌارو ۽ هر ادبي شاهڪار ڪنهن هڪ انسان جي ذهن ۾ جنم وٺندڙ هڪ ننڍڙي سوچ مان شروع ٿيو. جيڪڏهن اها سوچ همت، محنت ۽ مستقل مزاجيءَ سان گڏجي وڃي ته پوءِ ناممڪن به ممڪن بڻجي ويندو آهي.
افسوس جو اسان جي سماج ۾ گهڻا ماڻهو پنهنجي سوچ کي روايتن جي زنجيرن ۾ قيد ڪري ڇڏين ٿا. هو سوال ڪرڻ کان ڊڄن ٿا، نئين واٽ اختيار ڪرڻ کان ڪيٻائن ٿا ۽ تبديليءَ کي خطرو سمجهن ٿا. جڏهن ته ترقي انهن قومن جو مقدر بڻجي ٿي، جيڪي سوچڻ، سکڻ ۽ نوان افق ڳولهڻ جي همت رکن ٿيون. جامد ذهن وقت جي رفتار سان گڏ نٿا هلي سگهن. سوچ جي خوبصورتي صرف وڏا خواب ڏسڻ ۾ ناهي، پر انهن خوابن کي عمل ۾ بدلائڻ ۾ آهي. رڳو تصور ڪافي ناهي، ارادو، محنت ۽ اخلاص به ضروري آهن. اهڙي سوچ جيڪا ٻين جي ڀلائيءَ لاءِ هجي، سا ئي اصل ۾ انساني عظمت جو معيار آهي. ذاتي مفاد واري سوچ ٿوري دير لاءِ فائدو ڏئي سگهي ٿي، پر اجتماعي ڀلائيءَ واري سوچ نسلن تائين روشني ورهائيندي آهي. ادب ۽ شاعري به سوچ جي انهيءَ بي انت سفر جا روشن قافلا آهن. شاعر لفظ نٿو لکي، هو فڪر جا ڏيئا روشن ڪري ٿو. جڏهن شعر انسان کي پنهنجي اندر جهاتي پائڻ، سماج کي سڌارڻ ۽ محبت کي هٿي ڏيڻ سيکاري، تڏهن اها صرف شاعري نه رهندي، پر هڪ فڪري تحريڪ بڻجي ويندي. اهڙا شعر پڙهندڙ جي ذهن ۾ سوال پيدا ڪن ٿا، ضمير کي جاڳائين ٿا ۽ زندگيءَ کي نئون رخ ڏين ٿا. اڄ جي جديد دنيا ۾ معلومات جا وسيلا بيشمار آهن، پر معلومات ۽ سوچ هڪ جهڙي ناهي. معلومات ذهن کي ڀري ٿي، جڏهن ته سوچ ذهن کي روشن ڪري ٿي. اهوئي سبب آهي جو ڪتاب پڙهڻ، مشاهدو ڪرڻ، تحقيق ڪرڻ ۽ مختلف خيالن کي سمجهڻ انسان جي فڪر کي وسعت ڏين ٿا. جيڪو سکڻ ڇڏي ڏئي ٿو، اهو سوچڻ به آهستي آهستي ڇڏي ڏئي ٿو. اسان جي نوجوان نسل کي گهرجي ته هو نقل بدران تخليق، نفرت بدران محبت، مايوسيءَ بدران اميد ۽ تعصب بدران برداشت کي پنهنجي سوچ جو حصو بڻائي. اهڙي فڪر سان ئي هڪ اهڙو سماج وجود ۾ اچي سگهي ٿو، جتي انسان جي عزت، علم جي عظمت ۽ اخلاق جي خوشبو هر دل تائين پهچي. آخرڪار، سوچ جو سفر ڪڏهن ختم نٿو ٿئي. اهو انسان کي پنهنجي وجود کان ڪائنات تائين، سوال کان جواب تائين ۽ خواب کان حقيقت تائين وٺي وڃي ٿو. جيستائين ذهن جا در کليل رهندا، تيستائين فڪر جو ساگر به ڇوليون هڻندو رهندو ۽ امبر کي ڇهڻ جا حوصلا به زندهه رهندا. عظيم انسان اهو ناهي، جنهن وٽ وڏي دولت هجي، عظيم انسان اهو آهي، جنهن وٽ وسيع، روشن ۽ انسان دوست سوچ هجي، ڇاڪاڻ ته بي انت سوچ ئي انسان کي امبرن تائين پهچائڻ جي سگهه رکي ٿي.